مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

تاثیر نسب نامشروع بر ارث در فقه امامیه و حنبلی با بررسی ادله نص، قیاس و مصالح مرسله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی،دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
10.22034/fiqh.2026.527866.1299
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی تأثیر نسب نامشروع بر ارث در فقه امامیه و فقه حنبلی و بازتاب آن در نظام حقوقی ایران می‌پردازد. پرسش اصلی تحقیق این است که آیا فرزند حاصل از رابطه خارج از نکاح می‌تواند از والدین و خویشاوندان خود ارث ببرد؟ و دیدگاه‌های فقه امامیه و فقه حنبلی در‌این‌باره چه تفاوت‌ها و اشتراک‌هایی دارد؟ این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع فقهی و حقوقی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در فقه امامیه، اصل بر عدم توارث میان فرزند نامشروع و والدین و خویشاوندان آنان است؛ در‌نتیجه رابطه ارث میان آنان برقرار نمی‌شود. بنابراین در صورت فقدان وارث شرعی، اموال وی به حاکم شرع یا بیت‌المال منتقل می‌گردد. با این حال، در برخی منابع فقهی شرایطی مطرح شده است که در صورت اقرار به نسب یا نبود معارض، امکان طرح دیدگاه‌هایی درباره الحاق نسب و آثار آن مورد بحث قرار گرفته است، هرچند این دیدگاه در میان فقیهان امامیه نظر غالب به شمار نمی‌آید. در فقه حنبلی نیز دیدگاه مشهور بر عدم توارث میان فرزند نامشروع و پدر بیولوژیک استوار است و فرزند تنها به مادر منتسب دانسته می‌شود، هرچند برخی فقیهان متأخر در شرایط خاص امکان الحاق نسب به پدر را مطرح کرده‌اند. در نظام حقوقی ایران نیز با تأثیرپذیری از مبانی فقه امامیه، ارث‌بری فرزند نامشروع از والدین پذیرفته نشده است، هرچند در برخی حوزه‌های حقوق مدنی حقوقی برای او به رسمیت شناخته شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

أثر النسب غیر الشرعی على الإرث فی الفقه الإمامی والفقه الحنبلی دراسة فی ضوء أدلّة النص والقیاس والمصالح المرسلة

نویسندگان العربیة

اعظم شاکری 1
السید محسن آزیز 2
السید جواد خاتمی 3
1 طالبة الماجستیر فی الفقه ومبادئ القانون الإسلامی، جامعة الحکیم السبزواری، سبزوار، إیران
2 أستاذ مساعد فی الفقه ومبادئ القانون الإسلامی، جامعة الحکیم السبزواری، سبزوار، إیران
3 أستاذ مشارک فی الفقه ومبادئ القانون الإسلامی، جامعة الحکیم السبزواری، سبزوار، إیران
چکیده العربیة

تسعى الدراسة الراهنة إلى معالجة أثر النسب غیر الشرعی على الإرث فی الفقه الإمامی والفقه الحنبلی، وانعکاس ذلک على النظام القانونی الإیرانی. تنطلق الإشکالیة الرئیسة من سؤال محوری، هو: هل یثبت التوارث بین ولد الزنى ووالدیه وأقربائه؟ وما أوجه الاتفاق والافتراق بین الفقه الإمامی والفقه الحنبلی فی هذه المسألة؟ وقد اعتمدت الدراسة على المنهج الوصفی ـ التحلیلی، بالاستفادة من المصادر الفقهیة والقانونیة. تظهر النتائج أنّ الأصل فی الفقه الإمامی هو نفی التوارث بین ولد الزنى ووالدیه وأقربائه؛ ومن ثم، فلا تثبت بینهما علاقة الإرث؛ إذن، ففی حالة عدم وجود الوارث الشرعی، انتقل المال إلى الحاکم الشرعی أو بیت المال. ومع ذلک، فقد أشارت بعض المصادر الفقهیة إلى حالاتٍ، یمکن فیها ـ عند الإقرار بالنسب أو عدم وجود معارض ـ بحث إمکان إلحاق النسب وما یترتّب علیه من آثار، إلا أنّ هذا الاتجاه لا یمثّل الرأی المشهور بین فقهاء الإمامیة. أمّا فی الفقه الحنبلی، فإنّ الرأی المشهور یقوم على عدم ثبوت التوارث بین ولد الزنى وأبیه البیولوجی، واقتصار انتسابه على أمّه، وإن ذهب بعض فقهاء الحنابلة المتأخرین، فی ظروف خاصة، إلى إمکان إلحاق نسبه بأبیه. وتبیّن أیضا أنّ النظام القانونی الإیرانی، بسبب تأثّره بمبادئ الفقه الإمامی، لا یقرّ بالتوارث بین ولد الزنى ووالدیه، وإن تمّ الاعتراف له ببعض الحقوق فی مجالات ذات الصلة بالقانون المدنی.

کلیدواژه‌ها العربیة

النسب غیر الشرعی
الفقه الإمامی
الفقه الحنبلی
الإرث فی الفقه الإسلامی
ابن‌قدامه، ابی‌محمد عبدالله بن احمد. [بی‌تا]. المغنی. بیروت: دارالفکر.
ابن‌مفلح، شمس‌الدین المقدسی صالحی حنبلی. (2003 م). الفروع و التصحیح الفروع لعلاء الدین علی بن سلیمان المرداوی. محقق: عبدالله بن عبد المحسن الترکی. بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 هـ). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
احمد بن حنبل، ابوعبدالله. (۱۴۳۰ هـ). مسند الامام احمد بن حنبل. فیوم: دارالفلاح.
بروجردی عبده، محمد. (1399 هـ.ش). کلیات حقوق اسلامی. چ 2. تهران: [بی‌نا].
البهوتی الحنبلی، منصور بن یونس بن صلاح‌الدین. [بی‌تا]. کشف القناع عن متن الاقناع. [بی‌جا]: دارالکتب العلمیة.
ترمذی، محمد بن عیسی. (۱۳۹۵ هـ). سنن الترمذی. مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1381 هـ.ش).  ترمینولوژی حقوق. چ 12. تهران: گنج دانش.
الجوهری، ابونصر. (1407 هـ). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. گردآورنده: احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دارالعلم للملایین.
الحجاوی مقدسی، موسی بن احمد بن موسی بن سالم بن عیسی بن سالم؛ و شرف‌الدین ابولنجا صالحی. [بی‌تا]. الاقناع فی فقه الامام احمد بن حنبل. محقق: عبداللطیف محمد موسی السبکی. بیروت: دارالمعرفة.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ هـ). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حلی، محمد بن حسن بن یوسف (فخرالمحققین). (۱۳۸۷ هـ). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: اسماعیلیان.
خلاف، عبدالوهاب. (1996 م). علم اصول فقه. مصر:دارالفکر العربی.
خویی، ابوالقاسم. (1410 هـ). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
درویش‌زاده، محمد. (۱۳۹۹ هـ.ش). قانون ثبت احوال در نظم حقوقی کنونی. تهران: داد و دانش.
دیوان عالی کشور. (۱۳۷۶ هـ.ش). رأی وحدت رویه شماره ۶۱۷ مورخ ۱۳۷۶/۰۳/۰۴. مجموعه قوانین سال ۱۳۷۶.
الرحیبانی مولدا ثم الدمشقی الحنبلی، مصطفی بن سعد بن عبده السیوطی شهرة. (1994 م). مطالب اولی النهی فی شرح غایة المنتهی. [بی‌جا]: المکتب الاسلامی.
الزرکشی المصری الحنبلی، شمس‌الدین محمد بن عبدالله. (1993 م). شرح الزرکشی علی مختصر الخرقی. [بی‌جا]: دارالعبیکان.
سبزواری، سیدعبدالاعلی. (١٤١٣ هـ). مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. با تصحیح مؤسسه المنار. چ 4. قم: مؤسسه المنار ـ دفتر حضرت آیت الله.
سلیمان بن محمد، اللهیمید. [بی‌تا]. دروس الفقهیه. [بی‌جا]: [بی‌نا].
سند، محمد. (1432 هـ). بحوث فی القواعد الفقهیة. بیروت: دارالمتقین.
شوکانی، محمد بن علی. (۱۴۱۳ هـ). نیل الاوطار شرح منتقی الاخبار. [بی‌جا]: [بی‌نا].
صاحب الحدائق، یوسف بن احمد بن بحرانی آل‌عصفور. (١٤٠٥ هـ). الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة. با تصحیح محمدتقی ایروانی و سیدعبدالرزاق مقرم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزه علمیه.
صالحی، عباسعلی. (1402 هـ.ش). «تحلیل مبانی نسب ولد الزنا از دیدگاه مذاهب اسلامی». مجله مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی. دوره 3، ش 5، ص 232 - 254.
صفایی، سیدحسین؛ و اسدالله امامی. (۱۴۰۰ هـ.ش). مختصر حقوق خانواده. چ 10. تهران: نشر میزان.
طاهری، حبیب‌الله. [بی‌تا]. حقوق مدنی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن. (1387 هـ.ش). المبسوط فی فقه الامامیه. چ 3. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ هـ). تهذیب الاحکام. چ 4. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
العاصمی الحنبلی النجدی، عبدالرحمن بن محمد بن قاسم. (1397 هـ). حاشیة الروض المربع شرح زاد المستقنع. [بی‌جا]: [بی‌نا].
عبداللهی علی‌بیک، حمید؛ و سیده ندا خاوران. (1396 هـ.ش). «نسب فرزند نامشروع و آثار آن از منظر فقه و حقوق». مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی. دوره 50، ش 1، ص 147 - 167.
فاضل هندی، محد بن حسن اصفهانی. (١٤١٦ هـ). کشف اللثام و الابهام عن قواعدالاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1367 هـ.ش). الکافی. چ 3. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1406 هـ). ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب تهذیب الاخبار. قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله مرعشی نجفی (ره).
مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین. (١٤١٥ هـ). القصاص علی ضوء القرآن و السنة. قم: کتابخانه آیت‌‌الله مرعشی نجفی.
مظفر، محمدرضا. (1390 هـ.ش).اصول فقه. مترجم: محسن غرویان و علی شیروانی. قم: دارالفکر.
مهدی‌زاده، محمود؛ عباس قادری‌نسب؛ و مهران سنجری. (۱۳۹۹ هـ.ش). «بررسی فقهی - حقوقی نسب نامشروع». پژوهشنامه حقوق اسلامی. دوره ۲۱، ش 1، ص ۶ - ۲۸.
نجفی، محمدحسن. (۱۳۶۲ هـ.ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. چ 7. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
نجفی، محمدحسن. (1422 هـ). معجم فقه الجواهر (جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، الغدیر). بیروت: [بی‌نا].