مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

`تحلیل تطبیقی دیدگاه فریقین دربارۀ «فحشاء» با توجه به آیات 15 و 16 سورۀ مبارکۀ نساء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و حقوق ،پژوهشکده زن و خانواده ،قم، ایران
2 دانشجوی دکتری مطالعات زنان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.441293.1200
چکیده
آیات 15 و 16 سورۀ نساء ازجملۀ آیات‌الاحکامی هستند که با توجه به موضوعات مطرح‌شده در آن‌ها، مورد مناقشه فقیهان قرار گرفته‌اند. نقطۀ کانونی و هدف پژوهش حاضر بررسی «فحشاء» در دو آیۀ مورد نظر از دیدگاه فریقین و مقایسۀ دیدگاه این دو گروه است تا بتوان بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، راهکارهای عملی برای مجازات مرتکبین این نوع جرائم در نظر گرفت. سؤال اصلیِ مقاله عبارت است از اینکه مراد از «الفاحشه» از دیدگاه فریقین در آیات 15 و 16 سورۀ نساء چیست. برای پاسخ به این سؤال از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. پس از بررسی دیدگاه فقها نتایج، حاکی از آن است که جز معدودی از فقیهان، بقیۀ ایشان مراد از فحشاء در آیات مورد بررسی را زنا در نظر گرفته‌اند. شمار فقهایی که مراد از فحشاء در آیۀ 15 را مساحقه و مراد از آن را در آیۀ 16 را لواط در نظر گرفته‌اند، در میان فقهای معاصر شیعه بیشتر از بقیه فقها است. همچنین پس از بررسی دیدگاه‌ها با رویکرد اجتماعی مشاهده می‌شود که احکام صادرشده در این آیات می‌تواند برای مجازات انحرافات جنسی نظیر لواط و سحق راهگشا باشد و توجه به آن می‌تواند موجب قرارگرفتن غریزۀ جنسی در مسیر طبیعی و استحکام خانواده شود. نویسندگان بر این باورند که مراد از «الفاحشه» در آیه اول می‌تواند سحق یا اعم از زنا و سحق باشد و در آیۀ دوم، لواط یا اعم از زنا و لواط باشد. چنین تلقی‌ای نشان از تناسب بیشتر جرم و مجازات در نحوۀ برخورد با مرتکبین با توجه به جنسیت و شرایط روانی-اجتماعی مرتکبین است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

التحلیل المقارن لآراء الفریقین فی الفحشاء، تأکیدا على الآیتین 15 و16 من سورة النساء المبارکة

نویسندگان العربیة

أمیر مهاجر میلانی 1
مریم محسنی 2
1 أستاذ مساعد، قسم الفقه والقانون، معهد المرأة والأسرة للبحوث، قم، إیران
2 طالبة دکتوراه، اختصاص دراسات المرأة، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
چکیده العربیة

تعدّ الآیتان الخامسة عشر والسادسة عشر من آیات الأحکام التی اختلف فیهما الفقهاء، وذلک للمباحث التی عرضت فیهما. یهدف هذا البحث إلى دراسة الفحشاء فی الآیتین عند الفریقین، ومقارنة آراءهما، حتّى یتسنّى عرض حلول عملیة لعقوبة المرتکبین لهذه الجریمة عبر النتائج الحاصلة. والسؤال الرئیسی للبحث هو: ما المراد من الفحشاء عند الفریقین فی الآیتین الخامسة عشر والسادسة عشر من سورة النساء؟ واتّخذ هذا البحث للإجابة على السؤال، منهج تحلیل المضمون الکیفی. وتوصّل بعد دراسة الآراء إلى أنّ جلّ الفقهاء إلّا قلیلا منهم، یفسّر الفحشاء فی الآیتین بالزنا. وکثر عدد الفقهاء القائلین بأنّ المراد من الفحشاء فی الآیة الخامسة عشر المساحقة، والآیة السادسة عشر اللواط، بین المعاصرین من فقهاء الشیعة. کما یتّضح بعد دراسة الآراء من منظور اجتماعی، أنّ الأحکام المطروحة فی الآیتین تفسح المجال لتحدید عقوبات الشذوذ الجنسیة کاللواط والمساحقة، وأنّ الالتفات إلىها یسهم فی توجیه الغریزة الجنسیة نحو مسارها الطبیعی، وتعزیز کیان الأسرة. یرى الباحثان أن قد یکون المراد من "الفاحشة" فی الآیة الأولى السحق أو ما یعمّه والزنا، وفی الآیة الثانیة، اللواط أو ما یعمّه والزنا. یُظهر هذا التصوّر تناسبا بارزا بین الجریمة والعقوبة فی التعامل مع مرتکبیها، ومراعاة الجنس، والظروف النفسیة والاجتماعیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

الفحشاء، الزنا، اللواط، المساحقة، الفریقین، الحبس المنزلی، سورة النساء
آلوسى، سید محمود (1415 ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم‏، تحقیق: على عبدالبارى عطیة، چ1، بیروت‏: دارالکتب العلمیه.
ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین الدین (1403 ق)، عوالی‌ اللئالی‌ العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ج۱، قم: مؤسسه سید الشهداء؟ع؟.
ابن‌ابى‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419 ق)، تفسیر القرآن العظیم (ابن‏ابى‏حاتم)، تحقیق: اسعد محمد الطیب، عربستان سعودى: مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابن‌عربى، محمد بن عبدالله بن ابوبکر (بی‌تا)، أحکام القرآن، ج1، بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌جزى غرناطى، محمد بن احمد (1416 ق)، التسهیل العلوم التنزیل، تحقیق: دکتر عبدالله خالدى، بیروت‏: دار الارقم بن ابى الارقم.
ابن‌جوزى، ابوالفرج عبدالرحمن بن على‏ (1422ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق المهدی‌، بیروت‏: دار الکتاب العربی‌.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر (بی‌تا)، التحریر والتنویر، بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌عجیبه، احمد بن محمد (1419ق)، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره‏: دکتر حسن عباس زکى.
ابن‌عطیه اندلسى، عبدالحق بن‌ غالب‏ (1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالسلام عبدالشافى محمد، بیروت‏: دارالکتب العلمیه‏.
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم‏ (بی‌تا)، غریب القرآن ابن‌قتیبه، بی‌جا: بی‌نا.
الغدیری، عبدالله عیسی ابراهیم (1418ق)، القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیة، بیروت: دار المحجه البیضاء.
اندلسى، ابوحیان محمد بن یوسف‏ (1420 ق)، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: صدقی‌ محمد جمیل‏، بیروت: دارالفکر.
ایروانی، باقر (1386)، دروس تمهیدیة فی‌ تفسیر آیات الأحکام، ج۱، قم: دار الفقه للطباعة والنشر.
بغدادى، علاءالدین على بن محمد (1415 ق)، لباب التأویل فی معانی التنزیل، تحقیق: تصحیح محمدعلی شاهین، بیروت‏: دار الکتب العلمیة.
بغوى، حسین بن مسعود (1420 ق)، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق: عبدالرزاق المهدى، بیروت‏: داراحیاء التراث العربى‏.
بروجردی، حسین (1386ش)، منابع فقه شیعه، ج25و30، مترجمین: احمد اسماعیل‌تبار، احمد‌رضا حسینی، محمد‌حسین مهوری و مهدی حسینیان قمی، تهران: فرهنگ سبز.
بیضاوى، عبدالله بن عمر (1418 ق)، أنوار التنزیل وأسرار التأویل، تحقیق: محمد عبد الرحمن المرعشلى‏، بیروت‏: دار احیاء التراث العربى.
ثقفى تهرانى، میرزامحمد (1383ق)، تفسیر روان جاوید، ج2، تهران: برهان.
ثعالبى، عبدالرحمن بن محمد (1418 ق)، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، تحقیق: شیخ محمدعلى معوض و شیخ عادل احمد عبدالموجود، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربى‏.
ثعلبى نیشابورى، ابواسحاق احمد بن ابراهیم‏ (1422 ق)، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی‌‏.
جرجانی، ابوالفتح بن مخدوم (1362ش)، تفسیر شاهی‌، ج۲، تهران: نوید.
جصاص، احمد بن على‏ (1405 ق)، أحکام القرآن (جصاص)، تحقیق: محمدصادق قمحاوى، بیروت‏: دار احیاء التراث العربى‏.
‏حجازی، محمدمحمود (1413 ق)، التفسیر الواضح، ج‏1، بیروت: دارالجیل الجدید.
‏حر عاملی، محمد بن حسن (1416ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، ج۲۸، قم: مؤسسة آل‌البیت؟ع؟.
حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد (1363)، تفسیر اثنی‌عشری؛ ج‌2، تهران: میقات.
خطیب، عبدالکریم (1424ق)، التفسیر القرآن للقرآن، ج2، القاهره: دار الفکر العربی.
خوئی‌، سیدابوالقاسم (1387ش)، بیان در مسائل قرآن، مترجم: محمدحسن مولی‌زاده شکوی‌ (نخو)، قم: دارالصدیقه
الشهید.
خوئی‌، سیدابوالقاسم (1418 ق)، موسوعة الإمام الخوئی‌، ج۴۱، قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخویی‌.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1383ش)، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ القرآن، ج2، تهران: المکتبة المرتضویة لاحیاء آثار الجعفریه.
زحیلى، وهبة بن مصطفى‏ (1418 ق)، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج، بیروت دمشق‏: دار الفکر المعاصر.
زرگوش‌نسب، عبدالجبار (1396)، «واکاوی تعارض ظاهری آیات مربوط به ‌حکم زانیه»، پژوهشنامه معارف قرآنی، ش31، ص126-111.
زمخشری، محمود (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل؛ ج1، بیروت: دار الکتاب العربی.
سرور، ابراهیم حسین (1429ق)، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة والدینیة، ج1، بیروت: دار الهادی.
سیوطی، جلال‌الدین (1416ق)، البهجة المرضیة علی ألفیة ابن مالک، بی‌جا:بی‌نا.
سیوطى، جلال‌‌الدین‏ (1404ق)، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم‏: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
شهابی، محمود (1417 ق)، ادوار فقه (شهابی)، ج۱، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صاحب‌ جواهر، محمدحسن بن باقر (1417ق)، معجم فقه الجواهر، بیروت: الغدیر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 4، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرى، ابوجعفر محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت‏: دار المعرفه‏.
طبرى کیاهراسى، ابوالحسن على بن محمد (1405ق)، أحکام القرآن (کیاهراسى)، تحقیق: موسى محمد على و عزت عبدعطیة، بیروت‏: دار الکتب ‌العلمیة.
طبسی، نجم‌الدین (1375)، النفی‌ والتغریب فی‌ مصادر التشریع الإسلامی، قم: مجمع الفکر الإسلامی‌.
طوسی، محمد بن حسن (1387)، المبسوط فی فقه الإمامیة، ج۴و8، تهران: مکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق)، الخلاف، ج۵، قم: جماعة المدرسین فی‌ الحوزة العلمیة.
طنطاوى، محمد سید (بی‌تا)، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، بی‌جا: بی‌نا.
عمید زنجانی، عباسعلی (1382)، آیات الأحکام، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی.
عیاشی، محمد بن مسعود (بی‌تا)، العیاشی، ج1، تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه.
فاضل جواد، جواد بن سعید (1365)، مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام، ج۴، تهران: مرتضوی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1373)، کنز العرفان فی فقه القرآن، ج۲، تهران: مرتضوی.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1427ق)، تفصیل الشریعة (الحدود)، قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی (1383)، الشافی فی‌ العقائد والأخلاق والأحکام، ج۱، تهران: لوح محفوظ.
قاسمى، محمد جمال‌الدین‏ (1418ق)، محاسن التأویل‏، تحقیق: محمد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیه.
قرطبى، محمد بن احمد (1364)، الجامع لأحکام القرآن، تهران‏: انتشارات ناصر خسرو.
قطب راوندی، سعید بن عبدالله (1405ق)، فقه القرآن، ج۲، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
گلپایگانی، محمدرضا (بی‌تا)، الدر المنضود فی أحکام الحدود، ج۲، محرر: علی کریمی جهرمی، قم: دار القرآن الکریم.
مازندرانی، محمد صالح بن احمد (1342ش)، شرح الکافی، ج۸، تهران: المکتبة الاسلامیة للنشر و‌التوزیع.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الأنوار، ج۷۶ و 90، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
مراغى، احمد بن مصطفى (بی‌تا)، تفسیر المراغى،‏ بیروت‏: داراحیاء التراث العربى‏.
مروج، حسین (1379)، اصطلاحات فقهی: شامل 6500 واژه و اصطلاح فقهی از طهارت تا دیات، قم: نشر بخشایش.
مظهرى، محمد ثناءالله‏ (1412ق)، التفسیر المظهرى، پاکستان: مکتبة رشدیه.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا)، مجمع الفائدة والبرهان فی‌ شرح إرشاد الأذهان، ج۱۲، قم: مؤسسة النشر الإسلامی‌.
مکارم شیرازی، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، ج3، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ملاحویش آل‌غازى، عبدالقادر (1382ق)، بیان المعانی، دمشق‏: مطبعة الترقى.
میرمحمدی زرندی، ابوالفضل (1410ق)، ثلاث دراسات فی‌ الفقه والمشتبه (الناسخ والمنسوخ فی القرآن)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی‌.
نحاس، ابوجعفر احمد بن محمد (1421ق)، إعراب القرآن، بیروت‏: منشورات محمدعلى بیضون، دار الکتب العلمیة.
نووى جاوى، محمد بن عمر (1417ق)، مراح لبید لکشف معنى القرآن المجید، تحقیق: محمد أمین الصناوى‏، بیروت‏: دارالکتب العلمیه‏.
نیشابورى، نظام الدین حسن بن محمد (1416ق)، تفسیر غرائب القرآن ورغائب الفرقان ، تحقیق: شیخ زکریا عمیرات، بیروت‏: دار الکتب العلمیه.
هاشمی شاهرودی، محمود (1382ق)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ج۲، قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت؟عهم؟.
یزدی، محمد (1374)، فقه القرآن، ج2، قم: اسماعیلیان.