مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

تحلیل فقهی جراحی زیبایی در اسلام؛ مطالعۀ تطبیقی دیدگاه‌های فریقین (شیعه و اهل‌سنت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه اخلاق، دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی زابل ،ایران
2 استادیار گروه اخلاق، دانشگاه معارف قم، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.523850.1283
چکیده
امروزه جراحی زیبایی، به‌عنوان یکی از مسائل مستحدثهٔ پزشکی، انواع و روش‌های متعددی دارد و توجه گروه‌های مختلف را به خود جلب کرده است. در جوامع اسلامی، با توجه به مبانی دینی و اخلاقی، این مسئله با چالش‌های متعددی مواجه است، ازجمله: ضرورت یا عدم ضرورت آن، محذورات شرعی و دینی، و احتمال بروز عوارض فردی و اجتماعی.
فقهای شیعه و سنی دربارۀ جواز یا حرمت جراحی زیبایی، دیدگاه‌های متنوعی ارائه کرده‌اند که گاه همسو و گاه متفاوت است. این نوشتار، با رویکرد تطبیقی، به تحلیل فقهی جراحی زیبایی در اسلام و مقایسه دیدگاه‌های دو فریقین (شیعه و اهل‌سنت) می‌پردازد. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع فقهی، روایی و اصولی دو مذهب، شرایط و ضوابط جواز یا حرمت جراحی زیبایی بررسی شده و به نقاط اشتراک و اختلاف آن‌ها اشاره می‌شود. نتایج نشان می‌دهد که جراحی زیبایی، در صورت رعایت موازین شرعی و دینی، جایز است.
بدیهی است که هدف از این تحقیق، تحلیل فقهی جراحی زیبایی در اسلام با رویکرد تطبیقی میان دیدگاه‌های فقهای شیعه و اهل‌سنت است تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقهی طرفین، پاسخگوی نیازهای جامعه باشد.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو مذهب، در صورت وجود ضرورت و رعایت موازین شرعی، جراحی زیبایی را جایز می‌دانند؛ اما در تعیین مصادیقِ ضرورت و حدود آن اختلاف‌نظرهایی وجود دارد که برخاسته از کیفیت و فهم استناد به منابع دینی است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو مذهب، در صورت وجود ضرورت و رعایت موازین شرعی، جراحی زیبایی را جایز می‌دانند
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

التحلیل الفقهی لعملیة التجمیل فی الإسلام، دراسة مقارنة لآراء الفریقین (الشیعة وأهل السنّة)

نویسندگان العربیة

محمد نظری بشتکوهی 1
محمد هدایتی 2
1 أستاذ مساعد، قسم الأخلاق، کلیة الطب، جامعة زابل للعلوم الطبیّة، إیران
2 أستاذ مساعد، قسم الأخلاق، جامعة المعارف، قم، إیران
چکیده العربیة

ألفتت عملیة التجمیل التی تعدّ من المسائل الطبّیة المستحدثة وذات أنواع وطرق متعددة، أنظار أصناف مختلفة من الناس. لکنّها نظرا إلى الأسس الدینیة والأخلاقیة، واجهت عدّة تحدّیات فی المجتعمات الإسلامیة، منها: ضرورتها أو عدمها، والمحذورات الشرعیة والدینیة، واحتمال تعقّب الآثار الشخصیة والاجتماعیة. أبدى فقهاء الشیعة وأهل السنّة آراء مختلفة، متلائمة فی حین وأخرى متعارضة، فی جواز عملیة التجمیل وحرمتها. یسعى هذا البحث ذی الاتجاه المقارن، إلى التحلیل الفقهی لعملیة التجمیل فی الإسلام، والمقارنة بین آراء الفریقین، الشیعة وأهل السنّة. وتداول باتّخاذه المنهج الوصفی-التحلیلی، ومستندا إلى مصادر الفریقین الفقهیة والحدیثیة والأصولیة، شروط وضوابط جواز أو حرمة عملیة التجمیل، وأوجه الاشتراک والمفارقة، وتوصّل إلى جوازها مشروطا بالاحتفاظ بالمعاییر الشرعیة والدینیة. من الواضح أنّ الغایة من هذا البحث هو التحلیل الفقهی لعملیة التجمیل فی الإسلام بإتخاذ اتجاه مقارن بین آراء الفریقین، کی یتسنّى الردّ على مقتضیات الاجتماع اعتمادا على القدرات الفقهیة لدى الفریقین. تبیّن معطیات البحث أنّ کلا الفریقین یرى جواز عملیة التجمیل فیما إذا اقتضت الضرورة، وتمّ الاحتفاظ بالمعاییر الشرعیة، لکنّهما اختلافا فی مصادیق الضرورة وحدودها، وذلک لاختلاف ضوابط احتجاجهم بالمصادر وفهمهما منها.

کلیدواژه‌ها العربیة

عملیة التجمیل، فقه الطبّ، الفقه المقارن، الضرورة، التدلیس، تغییر الخلقة
قران کریم
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
احسائی، ابوبکر بن محمد بن عمر (1408ق)، جامع تفاسیر الأحلام = تنبیه الأفهام بتأویل الأحلام، الدوحة: دارالثقافة.
اراکی، محمدعلی (1371ش)، توضیح‌المسائل فارسی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آل‌سعدی، عبدالرحمن بن ناصر بن عبدالله (۱۴۱۸ق)، رسالة لطیفة جامعة فی أصول الفقه المهمة، بیروت: دار ابن‌حزم للطباعة والنشر والتوزیع.
آل‌سعدی، عبدالرحمن بن ناصر بن عبدالله (۱۴۲۰ق)، تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان، المحقق: عبدالرحمن بن معلا اللویحق، بیروت: مؤسسة الرسالة.
الآلوسی، شهاب‌الدین محمود بن عبد الله الحسینی (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، المحقق: علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیة.
اندلسی، أبوحیان محمد بن یوسف (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر الدین، المحقق: صدقی محمد جمیل، بیروت: دارالفکر.
اولسن، مریل (1388ش)، جراحی زیبایی، مترجم شهروز فرهنگ، چاپ اول، تهران: انتشارات کلید آموزش.
بحرانی، محمد یوسف (1430ق)، الحدائق الناضرة، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (بی‌تا)، صحیح بخاری، بی‌جا: بی‌نا.
بعض طلبة العلم (1431ق)، بحوث لبعض النوازل الفقهیة المعاصرة، النشر بالشاملة.
بنی‌هاشمی خمینی، محمدحسن؛ اصولی، احسان (1393ش)، رساله توضیح‌المسائل (مراجع)، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بهجت، محمدتقی (1428ق)، استفتائات، قم: دفتر آیت‌الله بهجت.
البیانونی، ابوالفتح محمد (1433ق)، العملیات التجمیلیة حقیقتها، أنواعها، حکم‌ها، ضوابطها، حلب.
جرجانی، حسین بن الحسن بن محمد بن حلیم البخاری (1399ق)، المنهاج فی شعب الإیمان، بیروت: دارالفکر.
حاجی‌تبار فیروزجایی، حسن؛ موسوی‌شیخ، سیده‌محبوبه (1395ش)، «بررسی جواز جراحی پلاستیک در فقه امامیه و حقوق کیفری ایران»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی،ش43، ص75-96.
حسامی، محمدعزیز؛ پارسا، فرزاد (1393ش)، فقه منهجی، سنندج: انتشارات کردستان.
خمینی، سید‌روح‌الله (1430ق)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
خمینی، سید‌روح‌الله (۱۴۳۴ق)، تحریر الوسیلة، قم: مطبعة مؤسسة العروج.
خویی، ابوالقاسم (1416ق)، صراط النجاة، استفتاءات مع تعلیقة وملحق لآیة الله العظمی التبریزی(دام ظله الوارف)، تهران: دفتر نشر برگزیده.
راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسین بن محمد (1412)، المفردات، المحقق: صفوان عدنان الداودی، دمشق: دارالقلم.
رستمی و همکاران (1398ش)، «تحلیل فقهی و حقوقی حکم وعدۀ بیع اعضای بدن انسان و بیان چالش‌های تجویز آن در مذاهب اسلامی»، دوفصلنامۀ علمی-ترویجی مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)،  ش51، ص16-30.
رضایی، اسدالله (1400ش)، «تحلیل و بررسی روش استنباط احکام فقهی فقه النّوازل بر مبنای امامیه و اهل‌سنت»، مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، ش2، ص112-148.
زحیلی، وَهْبة بن مصطفی (بی‌تا)، الفقه الإسلامی وأدلته، سوریه: دارالفکر.
زرقا، احمد بن الشیخ محمد (1409ق)، شرح القواعد الفقهیة، دمشق: دارالقلم.
سمرقندی، ابو اللیث نصر بن محمد بن احمد بن ابراهیم (۱۴۳۱ق)، تفسیر السمرقندی (بحر العلوم)، بیروت: دارالکتب العلمیه.
سند، محمد (1423ق)، فقه الطب والتضخم النقدی، محقق: محمدحسن رضوی، بیروت: مؤسسة ام‌القری للتحقیق والنشر.
شکر امرجی، ایوب؛ عباسی، محمود (1387ش)، «جراحی زیبایی از منظر فقه و حقوق پزشکی»، فصلنامه حقوق پزشکی، ش6، ص53-92.
شنقیطی، محمد بن محمد المختار (۱۴۱۵ق)، أحکام الجراحة الطبیة والآثار المترتبة علیها، جده: مکتبة الصحابة.
صابونی، محمدعلی (1400ق)، روائع البیان، تفسیر آیات الأحکام، بیروت: مکتبة الغزالی.
صفاتی، زهره؛ کاظمی، مرجان (1396ش)، «جراحی زیبایی از منظر فقه»، پژوهش‌های نوین در گسترۀ تاریخ، فرهنگ و تمدن شیعه، ش1، ص 21-54.
طباطبایی، محمدحسین (1363ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: بنیاد علمی و فکری علامه- امیرکبیر.
طبرسی، فضل بن حسن (1415ق)، تفسیر مجمع البیان، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
طیار، عبدالله بن محمد بن احمد (1429ق)، وَبَلُ الغَمامة فی شرح عمدة الفقه لابن قُدامة، ریاض: دارالوطن للنشر والتوزیع.
عاملی، زین‌الدین بن علی، شهید ثانی (1412ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
عاملی، محمد بن حسن (بی‌تا)، وسائل‌ الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
عبدالغفار، محمدحسن (1432ق)، القواعد الفقهیة بین الأصالة والتوجیه، النشر بالشاملة.
علوی گرگانی، سیدمحمدعلی (1395ش)، استفتائات پزشکی، قم: فقیه اهلبیت؟عهم؟
علیدوست، ابوالقاسم (1394ش)، «گسترۀ حرمت تغییر خلق‌الله از منظر قرآن کریم»، دوفصلنامه قرآن، فقه و حقوق اسلامی، ش3، ص ۷-30.
الفعر الشریف، انصاف حمزة (2021م)، «الضوابط الشرعیة فی عملیات التجمیلیة»، المجلة الأکادیمیة للأبحاث والنشر العلمی جدة، المملکة العربیة السعودیة، ص25-73.
قاسمی، علی؛ جهانیان، علی (1400ش)، جراحی زیبایی از منظر فقه، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار؟عهم؟.
قرطبی، أبوعبدالله محمد بن احمد بن ابی‌بکر (1384ق)، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر القرطبی)، قاهره: دارالکتب المصریة.
قِنّوجی، أبوالطیب محمد صدیق‌خان بن حسن بن علی (1412ق)، فتحُ البیان فی مقاصد القرآن، بیروت: المکتبة العصریة للطباعة والنشر.
کلهرنیا گل‌کار، میثم؛ و دیگران (1391ش)، «بررسی فقهی-حقوقی مبانی و محدودۀ تجویز جراحی پزشکی زیبایی و ترمیمی»، فصلنامه حقوق پزشکی، ش21، ص ۷۹-119.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مجموعة من المؤلفین (1430ق)، فتاوی الشبکة الإسلامیه.
http://www.islamweb.net
محسنی، محمدآصف (1426ق)، الفقه ومسائل طبیة، قم: بوستان کتاب.
محمودی، سیدمحسن (1383ش)، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، تهران: مؤسسه علمی و فرهنگی صاحب‌الزمان؟عج؟.
مروتی شریف‌آباد، محمدعلی؛ و همکاران (1393ش)، «بررسی مشکلات و عوارض خودگزارشی جراحی زیبایی بینی در شهر یزد»، مجله علوم پزشکی جیرفت، ش1، ص67-76.
مکارم شیرازی، ناصر (1370ش)، القواعد الفقهیة، قم: مدرسة الإمام علی بن ابیطالب؟ع؟.
مکارم شیرازی، ناصر (1374ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر (1427ق)، ‌دائرة‌المعارف فقه مقارن، قم: مدرسة الإمام علی بن ابیطالب؟ع؟.
نجفی، محمدحسن بن باقر بن عبدالرحیم (1362ش)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. مترجم: علی آخوندی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد (بی‌تا)، مستند الشیعة، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
نورالدین، أبو لحیة (1437ق)، النوازل الفقهیة ومناهج الفقهاء فی التعامل معها، بیروت: دار الأنوار للنشر والتوزیع.
نوری، سیدحسین؛ سبوئی جهرمی، سعید (1402ش)، «واکاوی فقهی حکم اولی و ثانوی انواع عمل‌های جراحی زیبایی از دیدگاه مذاهب اسلامی و بررسی آن در نظام‌های حقوقی کشورهای مختلف»، پژوهش‌های فقهی، ش 4، ص323-336.