مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

امکان‌سنجی اعمال خیار غبن در عقد بیمه از منظر فقه امامیه و حنفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
2 دانش پژوه دوره دکتری رشته حقوق خصوصی، مجمتع آموزش عالی علوم انسانی، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.485814.1244
چکیده
بیمه به‌عنوان یکی از عقود مستحدثه و زادهٔ مقتضیات زندگی اجتماعی و اقتصادی مدرن، از منظر فقه و حقوق همواره مورد بحث‌وبررسی بوده است. یکی از مسائل مهم در این زمینه، امکان اعمال خیار غبن در عقد بیمه است. بر این‌ اساس مسئله تحقیق حاضر این است که آیا امکان اعمال خیار غبن در عقد بیمه از منظر فقه امامیه و فقه حنفی وجود دارد، و در صورت امکان، تحت چه شرایط و ضوابطی قابل اجرا است. این پژوهش که در سایهٔ توصیف و تحلیل گزاره‎های فقهی و مبتنی بر اطلاعات کتابخانه‌ای انجام شده، حکایت از آن دارد که به‌طور کلی فقیهان فریقین (امامیه و حنفی) مبانی مختلفی برای اعمال خیار غبن بیان کرده‏اند، مانند آیه «تجارة عن تراض»، «شرط ضمنی»، «قاعده لاضرر»، «سیره عقلا» و «روایات». این مبانی ضمن اینکه از ایرادهایی مصون نمانده‏اند، ناظر بر عقود معوّض هستند. بنابراین با توجه به ساختار پیچیدۀ عقد بیمه، نمی‏توان از آنها به‌عنوان مبنای اعمال خیار غبن در عقد بیمه استفاده کرد؛ بلکه مناسب‏ترین مبنایی که از نظر نگارندگان، با ماهیت عقد بیمه و ساختار عقد بیمه سازگاری دارد و می‏توان بر اساس آن خیار غبن را در عقد بیمه در فرض مغبون واقع شدن بیمه‌گزار یا بیمه‌گر، اعمال کرد، نظریه «عدالت معاوضی» است؛ زیرا هدف عدالت معاوضی ایجاد موازنه و تعادل حقوق و تعهدات، در روابط طرفین است؛ صرف نظر از توافق و تراضی که آنها باهم انجام داده‏اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دراسة إمکانیة تطبیق خیار الغبن فی عقد التأمین من منظور الفقه الإمامی والحنفی

نویسندگان العربیة

سیامک قیاسی سررکی 1
غلام سخی علیزاده 2
1 أستاذ مساعد، قسم القانون، جامعة المصطفى العالمیة، قم، إیران
2 طالب دکتوراه فی القانون الخاص، جمعیة التعلیم العالی للعلوم الإنسانیة، قم، إیران
چکیده العربیة

التأمین، کواحد من العقود الحدیثة الناتجة عن متطلبات الحیاة الاجتماعیة والاقتصادیة المعاصرة، کان دائمًا محل نقاش ودراسة من منظور الفقه والقانون. واحدة من القضایا المهمة فی هذا السیاق هی إمکانیة تطبیق خیار الغبن فی عقد التأمین. بناءً على ذلک، فإن السؤال الرئیسی فی هذا البحث هو: هل یمکن تطبیق خیار الغبن فی عقد التأمین من منظور الفقه الإمامی والفقه الحنفی؟ وإذا کان ذلک ممکنًا، فتح أی شروط وضوابط یمکن تنفیذه؟هذه الدراسة، التی تم إجراؤها فی إطار وصف وتحلیل المقولات الفقهیة واستنادًا إلى المعلومات المکتبیة، تشیر إلى أن فقهاء المذهبین (الإمامی والحنفی) قد قدموا أسسًا مختلفة لتطبیق خیار الغبن، مثل آیة "تجارة عن تراض"، و"الشرط الضمنی"، و"قاعدة لا ضرر"، و"سیرة العقلاء"، و"الروایات". هذه الأسس، على الرغم من أنها لم تخلُ من الانتقادات، إلا أنها ترکز على العقود المعوَّضة. وبالتالی، نظرًا للهیکل المعقد لعقد التأمین، لا یمکن استخدامها کأساس لتطبیق خیار الغبن فی عقد التأمین؛ بل إن الأنسب من وجهة نظر الباحثین، والذی یتوافق مع طبیعة عقد التأمین وهیکله، ویمکن على أساسه تطبیق خیار الغبن فی عقد التأمین فی حالة وقوع الغبن على المؤمِّن أو المؤمَّن له، هو نظریة "العدالة المعاوضیة". وذلک لأن هدف العدالة المعاوضیة هو تحقیق التوازن والتعادل فی الحقوق والالتزامات بین الطرفین، بغض النظر عن الاتفاق والتراضی الذی تم بینهما.

کلیدواژه‌ها العربیة

خیار الاختلاس
عقد التأمین
الفقه الإمامی
الفقه الحنفی
العدالة العقدیة
قانون التأمین
ابن براج طرابلسی، عبدالعزیز(1406)، المهذب، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن‌تیمیه، احمد (1425)، مجموع فتاوی، مدینه: مجمع فهد للطباعه القرآن الشریف.
ابن‌عابدین، محمد امین (1421)، حاشیه رد المختار علی الدر المختار، ریاض: دار عالم الکتاب.
ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین (1414)، لسیان العیرب، بی‏جا، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
اراکی، محمدعلی (1414)، الخیارات، قم: مؤسسه در راه حق.
اصفهانی، ابوالحسن (1381)، وسیلة النجاة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
افرام البستانی، فوأد (1388)، منجد الطلاب، قم: انتشارات اسلامی.
امامی، سیدحسن (1385)، حقوق مدنی، تهران: کتابفروشی اسلامی.
انصاری، مرتضی (1398)، کتاب المکاسب، قم: کنگره شیخ انصاری.
ایزانلو، محسن(1392)، جزوه درسی حقوق مدنی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
بابایی، ایرج (1386)، حقوق بیمه، تهران: سمت.
بجنوردی، سیدحسن (1389)، القواعد الفقهیة، نجف: آداب.
 بهجت، محمدتقی (1386)، استفتائات، قم: دفتر آیت‌الله بهجت.
پیله‌ور، مرضیه (1389)، «مبانی فقهی مشروعیت عقد بیمه»، فقه و مبانی حقوق اسلامی،  ش6، ص119-137.
ترمذی، محمد بن عیسی (1419)، سنن الترمذی، قاهره: دار الحدیث.
حسینی مراغی، عبدالفتاح (1417)، العناوین الفقهیة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حسینی، سیدصادق (1412)، فقه الصادق، قم: مدرسه امام صادق(ع).
حکیم، سیدمحسن (1416)، مستمسک العروة الوثقی، قم: مؤسسه دار التفسیر.
ــــــــــــــــــــــــــ (1410)، منهاج الصالحین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
حلی، حسن بن یوسف (1413)، قواعد الأحکام، قم: انتشارات اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــــــ (1412)، تذکرة الفقهاء، تبریز: کتابخانه رضوی.
حمیری، نشوان (1420)، شمس العلوم، بیروت: دار الفکر المعاصر.
خادمی کوشا (۱۳۹۴)، فقه معاملات جدید، قم: انتشارات جامعة‌المصطفی(ص).
خاکباز، محمد (1396)، عدالت معاوضی و قاعده موازنه، تهران: مجد.
خمینی، سیدروح‌الله (1401ق)، الرسائل العشرة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر تراث الامام خمینی.
ـــــــــــــــــــــــــــ (بی‏تا)، البیع، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، مصطفی (1418)، مستند تحریر الوسیلة، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خندانی، سید پدارم، خاکباز، محمد (1392)، تفسیر نظریه عدالت معاوضی در قلمرو قراردادها، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ش8، بهار و تابستان.
خویی، ابوالقاسم (1410)، منهاج الصالحین، قم: نشر مهر.
ــــــــــــــــــــــ  (بی‏تا)، التنقیح فی شرح المکاسب، بی‏جا: بی‏نا.
دبیان، محمد (1432)، المعاملات المالیة، ریاض: مکتبة الملک فهد الوطنیة.
دمیاطی بکری، ابوبکر (بی‏تا)، إعانة الطالبین، بیروت: دار الفکر للطباعه.
دهخدا، علی اکبر (1348)، لغتنامه دهخدا، تهران: انتشارات مؤلف.
زبیدی، محب‌الدین (1414)، تاج العروس، بیروت: دار الفکر للطباعه.
زحیلی، وهبه (1427)، الفقه الاسلامی وأدلته، دمشق: دار الفکر.
زرقاء، مصطفی (1994)، نظام التأمین، بیروت: بی‌نا.
سابق، السید (1423)، فقه السنة، بیروت: دار ابن کثیر.
سبزواری، عبد الاعلی(1413)، مهذب الاحکام، قم: مؤسسه المنار.
سنهوری، عبدالرزاق احمد (۱۹۶۴)، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
سیستانی، سیدعلی (۱۴۲۲)، المسائل المنتخبة، قم: مکتب آیت‌الله سیستانی.
شهید اول، محمد (1417)، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شهید ثانی، زین‌الدین (1413)، مسالک الأفهام، قم: مؤسسه معارف الاسلامیه.
صدیقی، محمد (بی‏تا)، دلیل الفالحین، بیروت: دار الفکر.
صنعانی، محمد بن‌ اسماعیل (1428)، سبل السلام، القاهره: دار الحدیث.
طباطبایی یزدی، محمدکاظم (1415)، سؤال و جواب، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمد (1419)، مفاتیح الأصول، قم: مؤسسه آل البیت(ع).
طبرسی، فضل (1430)، المؤتلف، مشهد مقدس: آستان قدس رضوی.
طریحی، فخرالدین (1416)، مجمع البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
طوسی، محمد (1407)، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عرفانی، توفیق (1381)، قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران، تهران: کیهان.
فخرالمحققین، محمد (1387)، إیضاح الفوائد، قم: اسماعیلیان.
فیومی مقری، احمد (1412)، المصباح المنیر، قم: دار الرضی.
قبولی درافشان، محمد تقی و همکاران(1399)، بررسی تطبیقی روایی فقهی حدیث لاضرر در اثبات خیار غبن، پژوهش نامه علوم حدیث تطبیقی، سال هفتم، شماره دوازدهم، بهار و تابستان.
قرافی، احمد (1994)، الذخیرة، بیروت: دار الغرب الاسلامی.
کاتوزیان، ناصر (1374)، قواعد عمومی قراردادها، تهران: انتشارات به‌نشر.
ــــــــــــــــــــ (1378)، «محدودیت‏های آزادی بر قراردادی بر مبنای حمایت از مصرف‌کننده»، فصلنامه حقوق، ش 38،
ص327-345.
کاشف‌الغطا، محمدحسین (1359)، تحریر المجلة، نجف: مکتبه المرتضویه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
متقی الهندی، علی(1401)، کنزل العمال، بیروت: مؤسسه الرساله.
مصری، سلیمان (بی‏تا)، حاشیة الجمل علی شرح المنهج، بی‌جا: دار الفکر.
مصطفوی، حسن (1402)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهـران: مرکـز الکتاب للترجمه و النشر.
مطهری، مرتضی (1361)، بررسی فقهی مسئله بیمه، تهران، میقات.
مقدسی، عبد الله (1388)، المغنی ابن قدامة، قاهره: مکتبة القاهرة.
موسوعة الفقهیه (1427)، کویت: وزارة الاوقاف والشؤون الإسلامیه.
نائینی، محمدحسین (1373)، منیة الطالب، تهران: المکتبه المحمدیه.
ـــــــــــــــــــــــــــ (بی‎تا)، فوائد الاصول، قم: چاپ سنگی.
نراقی، محمد (1422)، مشارق الاحکام، بی‏جا: مطبعة سلمان الفارسی.
نیکنام، محمدرضا؛ فرجام، افسانه (1384)، «بررسی عقد بیمه در فقه شیعه»، دومین کنگره بین‌المللی علوم اسلامی،
علوم انسانی، تهران.
Baker, Toni and Peter, Siegelman (2011). Law and Economics after the Behavioral Turn, Learning from Insurance, Available at www. law.harvard.edu/ programs/.../baker.pdf.
Drobak, John (1999). The Elgar Companion to the Law and Economics, Edward Elgar Publishing.