مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

جواز و عدم جواز سماع، نزاعی مبتنی بر فقه یا تصوف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فلسفه و کلام، دانشگاه میبد، میبد، ایران
2 استادیار گروه فلسفه و کلام، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.445983.1202
چکیده
تصوف ازجمله گرایش‌هایی است که در طول تاریخ اندیشه‌ اسلامی در کنار کلام و فلسفه اسلامی بروز پیدا کرده است. هر یک از این نحله‌های فکری، با توجه به زیرساخت‌های فکری، خصوصیات ویژه‌ای به خود گرفته و دیدگاه‌های متفاوتی پیرامون مسائل و موضوعات گوناگون اسلامی ابراز کرده‌اند. یکی از مسائل مورد اختلاف اندیشه فقهی و اندیشه تصوف، مسئله سماع بوده است. برخی بر این باورند که متصوفه، نه‌تنها به جواز سماع حکم کرده‌اند؛ بلکه خود نیز بدان مبادرت می‌ورزیدند. در طرف دیگر، فقیه مخالف سماع بوده و معمولاً حکم به حرمت یا کراهت داده است. پژوهش پیش رو نشان می‌دهد که برخلاف آنچه صوفیان بیان می‌کنند، برخی از مشایخ بزرگ صوفیه نیز هماهنگ با فقیه، سماعی را که توأم با لهو و لعب باشد، نمی‌پذیرند و حکم به عدم جواز آن می‌دهند. بنابراین فقیه و صوفی در بیان این نوع سماع و عدم جواز آن همسو و هم‌نظر هستند. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی با استفاده از منابع موجود به بررسی دیدگاه‌ها پیرامون سماع صوفیه می‌پردازد و به دنبال پاسخ به پرسشِ جواز و عدم جواز سماع صوفیانه است. در این پژوهش ضمن بیان و تحلیل آرای فقها و صوفیان به این نتیجه می‌توان رسید که حکم به عدم جواز و حرمت برخی از سماع صوفیانه، نه‌تنها از سوی فقیه بلکه از سوی مشایخ مشهور صوفیه نیز تأیید و تأکید شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

جواز السماع وعدم جوازه ؛ نزاع فقهی أو تصوفی

نویسندگان العربیة

شهاب الدین وحیدی مهرجردی 1
محمد الملکی 2
1 أستاذ مشارک، قسم الفلسفة واللاهوت، جامعة میبد، میبد، إیران
2 أستاذ مساعد، قسم الفلسفة والکلام، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
چکیده العربیة

التصوف هو أحد الاتجاهات التی لقد نشأ الفکر الإسلامی عبر التاریخ جنباً إلى جنب مع العقیدة والفلسفة الإسلامیة. وقد اکتسبت کل مدرسة من هذه المدارس، استناداً إلى بنیتها الفکریة، خصائص خاصة، وعبرت عن وجهات نظر مختلفة بشأن القضایا والموضوعات الإسلامیة المختلفة. ومن مسائل الخلاف بین الفکر الفقهی والفکر الصوفی مسألة السمع. ویرى البعض أن الصوفیة لم یکتفوا بالفتوى بجواز الاستماع؛ بل کانوا یحاولون القیام بذلک بأنفسهم. ومن ناحیة أخرى، کان الفقیه ضد السمع، وعادة ما یحکم بأنه محرم أو مکروه. وقد تبین من البحث التالی أنه خلافاً لما یقوله الصوفیة فإن بعض شیوخ الصوفیة الکبار بموافقة الفقیه لا یرون الاستماع المصحوب باللعب واللهو، ویحکمون بعدم جوازه. ولذلک اتفق الفقهاء والصوفیة على بیان هذا النوع من الاستماع وعدم جوازه. یعتمد هذا البحث على المنهج الوصفی التحلیلی لدراسة الآراء حول السماعات الصوفیة من خلال المصادر المتوفرة، ویسعى إلى الإجابة على سؤال جواز السماعات الصوفیة وعدم جوازها. وفی هذه الدراسة، مع عرض وتحلیل آراء الفقهاء والصوفیة، یمکن أن نستنتج أن حکم عدم جواز وحرمة بعض سماءات الصوفیة قد تم تأکیده والتأکید علیه لیس من قبل الفقهاء فحسب، بل وأیضاً من قبل شیوخ الصوفیة المشهورین.

کلیدواژه‌ها العربیة

السماع
الفقه
التصوف
شیوخ الصوفیة
المنع
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1429ق)، کفایة الأصول، بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن (1368)، تلبیس ابلیس، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ابن‌حجر هیثمی، احمد (بی‌تا)، کف الرعاع عن محرمات اللهو والسماع، بیروت: بی‌نا.
ابن‌حزم، علی بن احمد (1352ق)، المحلی، قاهره: مکتبة دار التراث.
ابن‌عربی، محی‌الدین (1426ق)، روح القدس فی مناصحة النفس، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
انصاری، مرتضی (1429ق)، کتاب المکاسب، تهران: مجمع الفکر الإسلامی.
باخزری، یحیی (بی‌تا)، أوراد الاحباب وفصوص الأداب، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بایرام، میکائیل (1379)، اوحدالدین کرمانی و حرکت اوحدیه، ترجمه: منصوره حسینی، داود وفایی، تهران: نشر مرکز.
تهرانی، جواد (1367)، عارف و صوفی چه می‌گویند؟ بحثی در مبادی و اصول تصوف و عرفان؛ ویرایش دوم، تهران: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات
اسلامی.
ثعالبی، عبدالملک (1999م)، فقه اللغة وأسرار العربیة؛ بیروت: دار الفکر العربی.
خویی، ابوالقاسم (1417ق)، مصباح الفقاهة؛ قم: مؤسسه انصاریان.
جعفری تبریزی، محمدتقی (1384)، عرفان اسلامی، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
جناتی، محمدابراهیم (1375)، «هنر و زیبایی از نگاه مبانی فقه اجتهادی»، کیهان اندیشه، ش66، ص10-25.
حاکمی، اسماعیل (1384)، سماع در تصوف؛ چاپ ششم، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
حر عاملی، محمد (1376ق)، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حسینی عاملی، محمدجواد (1419ق)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
زحیلی، وهبه (1419ق)، الفقه الإسلامی وأدلته: الشامل للأدله الشرعیة والآراء المذهبیة وأهم النظریات الفقهیة، تهران: دار الإحسان.
سجادی، جعفر (1362)، فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ سوم، تهران: طهوری.
سهروردی، عمر (1392)، عوارف المعارف، ترجمه: أبومنصور بن عبدالمومن اصفهانی، چاپ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.
شاطبی، ابراهیم (1418)، الإعتصام، بیروت: دار الکتاب العربی.
طوسی، احمد بن محمد (1393)، بوارق الإلماع فی الرد علی ما یحرم السماع بالإجماع، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
طوسی، محمد بن حسن (1380)، الاستبصار فیما اختلف الأخبار، قم: دار الحدیث.
طوسی، ابونصر سرّاج (1382)، اللمع فی التصوف، ترجمه: مهدی محبتی، چاپ اول، تهران: انتشارات اساطیر.
عدالت‌پور، هادی (1397)، «درآمدی تحلیلی در اثرپذیری صوفیه از علم فقه»، مطالعات عرفانی، شماره1، شماره پیاپی27، ص113-136.
عزالدین کاشانی، محمود (1381)، مصباح الهدایة ومفتاح الکفایة، مقدمه، تصحیح: عفت کرباسی، محمدرضا برزگر خالقی، تهران: زوار.
غزالی، محمد (1366)، إحیاء علوم الدین؛ به کوشش: حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، محمد (1364)، کیمیای سعادت؛ به کوشش: حسین خدیوجم، چاپ دهم، تهران: علمی و فرهنگی.
فیض کاشانی، محمد (1404)، الوافی؛ قم: مکتبة المرعشی النجفی.
قشیری، عبدالکریم (1374)، رساله قشریّه، تصحیح: بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: علمی و فرهنگی.
گیلانی، آذرنوش؛ زمانی، سیدصادق (1400)،«جایگاه موسیقی و سماع عارفانه نزد سهروردی»، متافیزیک، دوره13، شماره31، ص165-180.
 
گوهرین، سیدصادق (1367)، شرح اصطلاحات تصوف، تهران: زوار.
لوینسون، لئونارد (1384)، میراث تصوف، تهران: نشر مرکز.
مایل هروی، نجیب (1387)، سَماع‌نامه‌های فارسی، تهران: نشر نی.
محقق کرکی، علی بن حسین (1411ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
محمد بن منور (1367)، أسرار التوحید فی مقامات الشیخ أبی سعید، تهران: آگه.
محمدی فشارکی، محسن؛ شیرانی، مریم (1399)، «از سماع تا رؤیت (سماع قرآن از نگاه عارفان)»، پژوهشنامه عرفان، جلد ۱۱، شماره۲،
ص۲۴۲-۲۱۷.
مختاری، رضا ؛ صادقی، محسن(1377)، غنا، موسیقی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
مدرسی، محمدعلی (1386)، سماع، عرفان و مولوی، تهران: انصاریان.
مستملی، اسماعیل (1363)، شرح التعرف لمذهب التصوف، تهران: اساطیر.
مقدس اردبیلی، احمد (1403ق)، مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: بی‌نا.
مکی، محمد بن علی (1395)، قوت القلوب فی معاملة المحبوب، ترجمه: اکرم برازنده، تهران: نشر هیاهو.
رازی، نجم‌الدین (1391)، مرصاد العباد؛ به اهتمام: محمدامین ریاحی، چاپ پانزدهم، تهران: علمی و فرهنگی.
نجفی، محمدحسن بن باقر(1365)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
نراقی، احمد (1362)، مثنوی طاقدیس، به اهتمام: حسن نراقی، تهران: امیرکبیر.
ـــــــــــــــــ (1429ق)، مستند الشیعه فی أحکام الشریعه، بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
نوری، حسین (1429ق)، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
هجویری، علی (1358)، کشف المحجوب، تهران: طهوری.
همایی، جلال‌الدین (1362)، تصوف در اسلام: نگاهی به عرفان شیخ ابوسعید ابوالخیر، تهران: هما.
یثربی، یحیی (1382)، فلسفه عرفان: تحلیلی از اصول و مبانی و مسائل عرفان، چاپ پنجم، قم: بوستان کتاب قم.