مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

واکاوی نظریه «ربای قرضی» منسوب به ابن عباس با نگاهی به واکنش فقه مذاهب نسبت به آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 اسناد گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
10.22034/fiqh.2026.575179.1323
چکیده
جایگاه ممتاز و مرتبه بالای علمی عبدالله ابن عباس در تفسیر قرآن کریم موجب گردیده که دیدگاه‌های وی در معرفی مفاهیم و موضوعات قرآنی مورد توجه علمای اسلامی و حتی خاورشناسان غیرمسلمان واقع شود. وسعت معنایی ربا در ادوار مختلف فقه اسلامی به نحوی که هر دو ربای قرضی و معاملی یا همان ربای فضل را شامل می شود به حدّی از شهرت می‌باشد که گویی در عصر نزول وحی برداشتی غیر از این وجود نداشته است. در این میان، تصور این که شخصیّتی مانند ابن عباس، مفهوم «ربا» را منحصر در ربای قرضی در مفهومی به نام ربای تسیئه می‌دانسته، در بدایت امر غریب می‌نماید؛ مدعایی که می‌باید با واکاوی گزارش‌های تاریخی، حدیثی و تفسیری به اصالت یا عدم اصالت آن پی برد و بر فرض احراز بررسی کرد که از چه مبنایی برخوردار بوده است؟ چه میزان به آن توجه شده و چه واکنش هایی به دنبال داشته است؟ نظریۀ ربای قرضی منسوب به ابن عباس حتی اگر نظری فقهی یا تفسیری قلمداد نگردد از این جهت که ناظر به معرفت‌شناسی مفهومی شرعی در عصر اولیه تشریع اسلامی می‌باشد، دارای اهمیت ویژه است، زیرا روزنه‌ای به سمت نگاهی متفاوت از مفهوم‌شناسی‌های رایج و غالب فقهی به شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

استقصاء نظریة «ربا القرض» المنسوبة إلى ابن عباس مع النظر إلى موقف فقه المذاهب منها

نویسندگان العربیة

حمید مسجدسرائی 1
محمدباقر عامری نیا 2
1 أستاذ قسم الفقه والشریعة الإسلامیة، جامعة سمنان، سمنان، إیران
2 Associate Professor, Department of Law, Yasuj Branch, Islamic Azad University, Yasuj, Iran
چکیده العربیة

إنّ المکانة الممیّزة والمنـزلة العلمیة الرفیعة لعبد الله بن عباس فی تفسیر القرآن الکریم قد أدّت إلى أن تحظى آراؤه فی بیان المفاهیم والموضوعات القرآنیة باهتمام علماء الإسلام، بل وحتى المستشرقین غیر المسلمین. إنّ بعض الألفاظ الواردة فی النصوص القرآنیة هی مفاهیم فقهیة مبیِّنة للشریعة، ومن جملتها «الربا». وقد اشتهر اتساع الدلالة المعنویة للربا عبر العصور المختلفة للفقه الإسلامی، على نحو یشمل کلاً من ربا القرض وربا المعاملة، أو ما یُعرف بربا الفضل، إلى حدّ یبدو معه وکأنّه لم یکن فی عصر نزول الوحی تصوّرٌ آخر غیر هذا الفهم. وفی هذا السیاق، فإنّ تصوّر أن شخصیةً مثل ابن عباس کانت تحصر مفهوم «الربا» فی ربا القرض، فی معنى یُعرف بربا النسیئة، یبدو فی بادئ الأمر غریباً؛ وهو ادّعاءٌ لا بدّ من التحقّق من أصالته أو عدم أصالته من خلال استقصاء الروایات التاریخیة والحدیثیة والتفسیریة، . إنّ نظریة ربا القرض المنسوبة إلى ابن عباس، حتى لو لم تُعدّ رأیاً فقهیاً أو تفسیریاً، واقتصر اعتبارها على کونها رأیاً شاذّاً لأحد الصحابة، فإنّها تکتسب أهمیةً خاصة من حیث کونها متعلّقة بالإبستمولوجیا الخاصة بمفهومٍ شرعی فی العصر الأوّل للتشریع الإسلامی، إذ تُعدّ نافذةً نحو رؤیةٍ مغایرة للتصوّرات الفقهیة السائدة والغالبة فی مجال المفهوم.

کلیدواژه‌ها العربیة

ابن عباس
ربا القرض
ربا الفضل
النسیئة
ربا العصر الجاهلی