مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

شرطیت اشهاد در طلاق و استحکام خانواده؛ تحلیل تطبیقی مبانی و کارکردهای آن در دیدگاه امامیه و اهل سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی)
3 استادیار گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران
10.22034/fiqh.2026.516131.1275
چکیده
شرط‌بودن اشهاد در طلاق از مباحث بنیادین فقه اسلامی است که بر استحکام خانواده تأثیر مستقیم دارد. این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های امامیه و اهل‌سنت درباره حکم اشهاد در طلاق و ارزیابی انطباق آنها با مقاصد شریعت انجام شده است. ضرورت تحقیق در اختلاف جدی میان دو مکتب و نیاز به شناخت ابعاد نظری و عملی این تفاوت‌ها نهفته است. روش پژوهش، توصیفی - تحلیلی است که داده‌ها از منابع تفسیری فقهی آیه دوم طلاق استخراج شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند نهاد اشهاد دارای دو کارکرد «اثباتی - توثیقی» و «اصلاحی - پیشگیرانه» است. امامیه با شرطیت در طلاق و استحباب در رجوع، نظام دووجهی متعادل ایجاد کرده است که هر دو کارکرد را بهینه‌سازی می‌کند، در‌حالی‌که اهل‌سنت با استحباب مطلق، کارکرد پیشگیرانه را تضعیف می‌کنند. نتیجه اصلی آن است که دیدگاه امامیه با استناد مستقیم به ظهور امر «أشهدوا» و سیاق تقنینی آیه در برابر قیاس‌محوری اهل‌سنت و نیز با فعال‌سازی مانع مشروع در طلاق و تسهیل در رجوع، پاسخی جامع‌تر به مقصد استحکام خانواده ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

شرطیة الإشهاد فی الطلاق وأثرها فی تعزیز کیان الأسرة دراسة مقارنة لمبانیها ووظائفها عند الإمامیة وأهل السنة

نویسندگان العربیة

میثم شعیب 1
رضا ملازاده یامچی 2
خاطره شاهین فرد 3
1 قسم الفقه، کلیه اللاهوت، جامعة فردوسی، مشهد، إیران
2 باحث ما بعد الدکتوراه فی علوم القرآن والحدیث، جامعة فردوسی، مشهد، إیران (باحث مؤسسة دراسات العتبة الرضویة المقدسة)
3 أستاذة مساعدة فی القانون، جامعة الحرة الإسلامیة ـ وحدة شهرکرد، شهرکرد، إیران
چکیده العربیة

تُعدّ شرطیة الإشهاد فی الطلاق من رکائز الفقه الإسلامی، لما لها من أثر مباشر فی تعزیز کیان الأسرة. تهدف هذه الدراسة، من خلال المنهج الوصفی ـ التحلیلی، مستندةً إلى المعطیات المستقاة من المصادر التفسیریة والفقهیة المتعلّقة بتفسیر الآیة الثانیة من سورة الطلاق، إلى تحلیلٍ مقارنٍ لآراء الإمامیة وأهل السنّة فی شأن شرطیة الإشهاد فی الطلاق وتقویم مدى انسجامها مع مقاصد الشریعة. تأتی أهمیة البحث من الاختلاف الجوهری السائد بین المدرستین، وتزاید الحاجة إلى استجلاء الأبعاد النظریة والعملیة المترتّبة على هذا الاختلاف. تظهر النتائج أنّ الإشهاد یضطلع بوظیفتین أساسیتین: إثباتیة توثیقیة، وإصلاحیة وقائیة. فقد تبنّى الفقه الإمامی نظاما ذا وجهین متوازنا، یقوم على الشرطیة فی الطلاق والاستحباب فی الرجعة، بما یحقّق التکامل بین الوظیفتین ویعزّز فاعلیتهما؛ أمّا أهل السنّة، فبقولهم بالاستحباب المطلق، یُضعفون الوظیفة الوقائیة. تظهر النتائج أنّ الفقه الإمامی من خلال الترکیز على الاستناد المباشر إلى ظهور صیغة الأمر فی قوله تعالى: ﴿وَأَشْهِدُوا﴾، وإلى السیاق التشریعی للآیة مقابل الاتجاه القائم على القیاس عند أهل السنة، وکذلک الجمع بین تفعیل القید الشرعی فی الطلاق والتیسیر فی الرجعة، یسعى إلى تعزیز کیان الأسرة واستقرارها.

کلیدواژه‌ها العربیة

شرطیة الإشهاد
الطلاق
الفقه المقارن
تعزیز کیان الأسرة
الإمامیة
أهل السنة
قرآن کریم
ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور. (۱۴۱۰ هـ). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن‌عربی، محمد بن عبدالله. (۱۴۰۸ هـ). احکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹ هـ). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
ابوزهره، محمد. (۱۹۵۷ م). الأحوال الشخصیة. قاهره: دارالفکر العربی.
اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳ هـ). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة المرتضویة.
اسلامی، حسین. (۱۴۰۴ هـ.ش). «بررسی تطبیقی طلاق در فقه امامیه و فقه عامه». مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق.
ایروانی، باقر. (۱۴۲۷ هـ). دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة. قم: دارالفقه.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ هـ). انوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
جصاص، ابوبکر احمد بن علی. (۱۴۰۵ هـ). احکام القرآن. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
حسینی خانقاهی، میناسادات. (۱۴۰۳ هـ.ش). «تحلیل تطبیقی مسئله اشهاد در طلاق در آیه ۲ سوره مبارکه طلاق». پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر. دوره 2، ش 11.
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۴۱۵ هـ). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
راوندی، قطب‌الدین. (۱۴۰۵ هـ). فقه القرآن. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (ره).
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ هـ). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربی.
سبحانی، جعفر. [بی‌تا]. نظام الطلاق فی الإسلام. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
سمرقندی، نصر بن محمد. (۱۴۱۶ هـ). تفسیر سمرقندی بحرالعلوم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سید مرتضی، علی بن الحسین. (۱۴۱۵ هـ). الانتصار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
شاکر، احمد محمد. [بی‌تا]. نظام الطلاق فی الإسلام. قاهره: مطبعة المدنی.
صادقی تهرانی، محمد. (۱۴۰۶ هـ). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن. قم: انتشارات فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۷ هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (۲۰۰۸ م). المعجم الکبیر. قاهره: دارابن‌الجوزی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ هـ.ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ هـ). جامع البیان فی تأویل القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ هـ). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. [بی‌تا]. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ هـ). تحریر الأحکام الشرعیة. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۲۰ هـ). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علی‌اکبری بابوکانی، حسین. (۱۳۹۷ هـ.ش). «بررسی تطبیقی وکالت و تفویض طلاق در فقه امامیه و اهل‌سنت». فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. دوره 14، ش 4.
فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۲۱ هـ). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: کتاب الطلاق. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۳۷۳هـ.ش). کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی.
فروتن، یعقوب. (۱۳۹۲ هـ.ش). «چالش‌های خانواده معاصر و نوگرایی با تأکید بر طلاق». فصلنامه مطالعات راهبردی زنان. دوره 4، ش 2.
فضل‌الله، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۹ هـ). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴هـ.ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
کیاهراسی، علی بن محمد. (۱۴۰۵ هـ). احکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ماتریدی، محمد بن محمد. (۱۴۲۶ هـ). تأویلات اهل السنة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۴ هـ). التفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲۳ هـ). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دارإحیاء التراث.
مکارم شیرازی، ناصر؛ و همکاران. (۱۳۷۴هـ.ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.