مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بررسی شرطیت اشهاد و نقش کارکردهای اثباتی و پیشگیرانه آن در طلاق در پرتو مطالعه تطبیقی دیدگاه‌های امامیه و اهل سنت با تأکید بر استحکام خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضا ملازاده یامچی 1
میثم شعیب 2
خاطره شاهین فرد 3
1 فلکه پارک - دانشگاه فردوسی مشهد- خوابگاه دانشجوئی فجر یک فاز 1 اتاق 213
2 گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران Email: shahinfard@iau.ac.ir
10.22034/fiqh.2026.516131.1275
چکیده
صیانت از حقوق زوجین پس ازانحلال نکاح، از اهداف مهم شریعت اسلامی است که سازوکارهایی برای آن پیش‌بینی شده است. دستور قرآنی به «اشهاد» دوشاهد عادل درآیه 2 سوره طلاق،یکی ازاین سازوکارهاست که نقش وحکم آن،محور اختلافات بنیادین فقهی-تفسیری میان امامیه واهل سنت بوده است.این مقاله باروش توصیفی-تحلیلی ومبتنی برمنابع تفسیری وفقهی، به بررسی تطبیقی این اختلافات باتمرکزبرنقش اشهاد درصیانت ازحقوق می‌پردازد.پرسش اصلی آن است که چگونه تفاسیر متفاوت از متعلق، دلالت و به ویژه «شرطیت» اشهاد، بر کارایی آن در حفظ حقوق و استحکام خانواده تأثیر می‌گذارد یافته‌ها نشان می‌دهد اشهاد دارای کارکردهای مهم اثباتی(جلوگیری از انکار، تثبیت حقوق مالی ونسبی) و پیشگیرانه/اصلاحی (کاهش طلاق‌های شتاب‌زده،امکان وساطت) استفقه امامیه با استناد قوی به ظاهر آیه،سیاق تشریعی سوره طلاق،و سنت قطعی اهل بیت(ع)، اشهاد را«شرط صحت» طلاق (و واجب)اما مستحب دررجوع می‌داند؛دیدگاهی که هر دو کارکرداشهاد را به نحو احسن محقق ساخته وبامقاصدشریعت(کاهش طلاق وتسهیل رجوع)کاملاً همسوست.در مقابل،جمهور اهل سنت با تکیه بر قیاس (بر بیع)، برخی روایات و عمل، اشهاد را غالباً مستحب و غیرشرطی دانسته و کارکرد آن را عمدتاً توثیقی و برای قطع نزاع می‌دانند،که این امر از ظرفیت پیشگیرانه آن می‌کاهد.تحلیل ادله،انسجام وقوت مبانی دیدگاه امامیه وتأثیر عمیق آن بر صیانت عملی از حقوق راآشکار می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
اشهاد
صیانت از حقوق
طلاق
شرطیت
فقه تطبیقی
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دراسة شرطیة الشهادة ودورها فی إثبات الطلاق ومنعه فی ضوء دراسة مقارنة بین المذهبین الإمامی والسنی مع الترکیز على قوة الأسرة

نویسندگان العربیة

رضا ملازاده یامچی 1
میثم شعیب 2
خاطره شاهین فرد 3
1 فلکه پارک - دانشگاه فردوسی مشهد- خوابگاه دانشجوئی فجر یک فاز 1 اتاق 213
2 گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران Email: shahinfard@iau.ac.ir
چکیده العربیة

إن حمایة حقوق الزوجین بعد انحلال الزواج من الأهداف المهمة للشریعة الإسلامیة، وقد وضعت لها الآلیات اللازمة. إن الأمر القرآنی بـ "إشهاد شاهدین عدل" فی الآیة 2 من سورة الطلاق هو إحدى هذه الآلیات التی کان دورها وحکمها محور خلافات فقهیة تفسیریة أساسیة بین الإمامیة وأهل السنة. وتقوم هذه المقالة، بأسلوب وصفی تحلیلی، وبالاعتماد على مصادر فقهیة تفسیریة، بدراسة مقارنة لهذه الاختلافات، مع الترکیز على دور الشهادة فی حمایة الحقوق. السؤال الرئیسی هو کیف تؤثر التفسیرات المختلفة للموضوع والنتیجة، وخاصة "شرطیة" الشهادة، على فعالیتها فی حمایة الحقوق وتعزیز الأسرة. وتظهر النتائج أن الشهادة لها وظائف إیجابیة مهمة (منع الإنکار،وإثبات الحقوق المالیة والنسبیة) ووقائیة/علاجیة (الحد من حالات الطلاق المتسرعة، والسماح بالوساطة).إن مذهب الإمامیة الاستفقائی، مع الاستناد القوی إلى ظاهر الآیة، والسیاق التشریعی لسورة الطلاق، والحدیث القطعی لأهل البیت(علیهم السلام) یعتبر الشهادة "شرطاً لصحة" الطلاق (وإلزاماً)، ولکنه مستحب بالمقابل. وهو رأی حقق وظیفتی الشهادة بشکل جید، ویتفق تماما مع مقاصد الشریعة (تقلیل الطلاق وتسهیل الرجعة). فی المقابل فإن أغلب أهل السنة، معتمدین على القیاس وبعض الروایات والممارسة یعتبرون الشهادة فی کثیر من الأحیان مستحبة وغیر مشروطة، ویعتبرون وظیفتها التأکید فقط وقطع الخلاف، مما یقلل من قدرتها الوقائیة. ویکشف تحلیل الأدلة عن تماسک وقوة أسس المذهب الإمامی وأثره العمیق فی الحمایة العملیة للحقوق.

کلیدواژه‌ها العربیة

الشهادة
حمایة الحقوق
الطلاق
الشرطیة
الفقه المقارن