مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

تحلیل مال مخلوط به حرامِ مجهول المالک و المقدار: بررسی تطبیقی مقدار لازم برای جداسازی در فقه امامیه و اهل سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/fiqh.2026.542959.1295
چکیده
طبق قوانین‌اقتصادی اسلام، چنانچه فردی مال حرامی را کسب کند، باید به مالک آن بازگردانده یا رضایت او را جلب نماید هرچند با اموال حلال خودش مخلوط شده‌باشد. این مساله با‌توجه به‌معلوم یا مجهول بودن مالک و مقدار مال‌ِحرام، چهار صورت پیدا می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و با رویکرد مقایسه‌ای، به بررسی دیدگاه‌های فقهای امامیه و اهل‌سنت درباره مقدار لازم برای جداسازی در فرض جهل به مالک و مقدار مال‌حرام پرداخته است. در فقه امامیه شاهد صورت‌بندی‌های‌ جزئی‌تری نسبت به فقه اهل‌سنت هستیم و بر‌این اساس نظریه جداسازی مقدار ثابت یک‌پنجم به عنوان دیدگاه مشهور و مبتنی بر روایات‌خاصه، در کنار دیدگاه‌های جداسازی مقدار شناور و غیرثابت مبتنی بر احتیاط یا برائت شکل گرفته است. در مقابل، مشهور اهل سنت بر تحری و تلاش مکلف در برآورد میزان مطابق ظن غالب تأکید دارند، هرچند نظریه جداسازی یک‌دوم نیز مطرح شده است. ارزیابی تطبیقی دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که نظریه یک‌پنجم به دلیل برخورداری از نص خاص معتبر و ایجاد قطعیت قانونی و امنیت روانی برای مکلف در جهت فراغت ذمه، از حیث انسجام و کارکرد عملی جایگاه برجسته ای دارد، و پس از آن نظریات جداسازی بر پایه قدر متیقن و ظن غالب به سبب انعطاف‌پذیری عملی، قابل توجه‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

تحلیل المال الحلال المختلط بالحرام المجهول مالکه و مقداره: دراسة مقارنة لکمیة الواجب فصلها فی الفقه الإمامی وأهل السنة

نویسنده العربیة

السیدمصطفی الطباطبائی
گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده العربیة

وفقاً للقوانین الاقتصادیة الإسلامیة، إذا اکتسب الفرد مالاً حراماً، وجب علیه رده إلى مالکه أو تحصیل رضاه، حتى وإن اختلط بأمواله الحلال. وتتشکل هذه المسألة فی أربع صور تبعاً لکون المالک ومقدار المال الحرام معلومین أو مجهولین. وقد تکفلت هذه الدراسة، عبر المنهج الوصفی التحلیلی وبمقاربة مقارنة، ببحث آراء فقهاء الإمامیة وأهل السنة حول المقدار اللازم إخراجه (للتطهیر) فی فرض الجهل بالمالک ومقدار المال الحرام. فی الفقه الإمامی، نلحظ وجود تفریعات وصور أدق مقارنة بفقه أهل السنة؛ وبناءً علیه تبلورت نظریة إخراج مقدار ثابت وهو الخمس کوجهة نظر للمشهور مستندةً إلى روایات خاصة، إلى جانب وجهات نظر أخرى قائلة بإخراج مقدار عائم وغیر ثابت ابتناءً على أصل الاحتیاط أو البراءة. وفی المقابل، یؤکد مشهور أهل السنة على التحری وبذل المکلف جهده لتقدیر المقدار وفق الظن الغالب، وإن کانت نظریة التنصیف قد طُرحت أیضاً. وتُظهر الدراسة المقارنة أنّ نظریة الخمس، لما تتمتع به من نصّ خاص معتبر وما تحققه من قطعٍ قانونیّ وأمنٍ نفسیّ للمکلّف فی سبیل براءة الذمّة، تحتلّ مکانةً بارزة من حیث الانسجام والکفاءة العملیة، تلیها نظریات الفصل المبنیّة على القدر المتیقّن والظن الغالب لما تتّسم به من مرونة فی مقام التطبیق

کلیدواژه‌ها العربیة

المال المختلط
الحلال المخلوط بالحرام
مجهول المالک والمقدار
الخمس