مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بایسته‌های رویکرد مقاومت‌محور در پیوستن به معاهدات بین‌المللی فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
10.22034/fiqh.2026.522047.1280
چکیده
با گسترش ارتباطات جهانی و ضرورت تسهیل روابط بین‌المللی، معاهدات فرهنگی متعددی از سوی کشورهای غربی و با رویکردی سکولار برای یکسان‌سازی فرهنگی ملل مختلف منعقد شده‌اند. بسیاری از کشورهای اسلامی با عناوینی همچون «توسعه پایدار»، به این معاهدات پیوسته یا در شرف پیوستن هستند. پرسش اصلی این مقاله، تبیین دیدگاه مذاهب اسلامی درباره پیوستن به معاهدات فرهنگی بین‌المللی و ارائه راهکارهای حقوقی مبتنی بر رویکرد مقاومت‌محور است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به آیات قرآن و آرای اندیشمندان اسلامی نشان می‌دهد که قانون‌گذاری به‌طور مطلق از آنِ خداوند متعال است و شریعت اسلام تنها مصدر مشروع تشریع قانون است. بنابراین، پذیرش بی‌قیدوشرط مقررات معاهدات فرهنگیِ دارای تعارض با احکام شرعی، از منظر اسلامی نامشروع است. درعین‌حال، برای امکان تعامل سازنده با جامعه بین‌الملل و اجتناب از انزوا، الگوی مقاومت حقوقی ارائه‌شده است. مهم‌ترین راهکارهای این الگو عبارت‌اند از: استفاده از مکانیسم «حق شرط» در الحاق به معاهدات، به‌کارگیری «قید شرط» در متن توافقات و ایجاد معاهدات و نهادهای فرهنگی مشترک میان کشورهای اسلامی. این راهبردها به کشورهای مسلمان امکان می‌دهد ضمن حفظ حاکمیت قوانین اسلامی و پاسداری از هویت فرهنگی خود، در عرصه روابط بین‌المللی حضوری فعال و تأثیرگذار داشته باشند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

متطلّبات المقاربة القائمة على المقاومة فی الانضمام إلى المعاهدات الثقافیة الدولیة

نویسندگان العربیة

محمد تقی مرادی 1
محمد علی راغبی 2
مهدی گرامی پور 3
1 طالب الدکتوراه فی الفقه ومبادئ القانون الإسلامی، جامعة قم، قم، إیران
2 أستاذ مشارک فی الفقه ومبادئ القانون الإسلامی، جامعة قم، قم، إیران
3 أستاذ مساعد فی الفقه ومبادئ القانون الإسلامی، جامعة قم، قم، إیران
چکیده العربیة

فی ظلّ اتّساع نطاق الاتصالات العالمیة وتزاید الحاجة إلى تیسیر العلاقات الدولیة، قد تمّ إبرام معاهدات ثقافیة عدیدة من قبل الدول الغربیة، فی ضوء مقاربة علمانیة، تستهدف التوحید الثقافی للشعوب المختلفة. وقد انضمّت کثیرٌ من الدول الإسلامیة إلى هذه المعاهدات، تحت عناوین، من قبیل التنمیة المستدامة. تنطلق الإشکالیة الرئیسة لهذه الدراسة من استکشاف موقف المذاهب الإسلامیة من الانضمام إلى المعاهدات الثقافیة الدولیة، واقتراح الحلول القانونیة المستندة إلى مقاربة قائمة على المقاومة. تسعى الدراسة الراهنة، معتمدة على المنهج الوصفی ـ التحلیلی ومستندةً إلى الآیات القرآنیة وآراء المفکّرین الإسلامیین، إلى إثبات أنّ حق التشریع للّٰه وحده، وأنّ الشریعة الإسلامیة هی المصدر الشرعی الوحید للتشریع؛ ومن ثمّ، فإنّ القبول غیر المشروط لأحکام المعاهدات الثقافیة الدولیة التی تتعارض مع الأحکام الشرعیة، یُعدّ غیر مشروع من المنظور الإسلامی. ومع ذلک، فمن أجل تحقیق تفاعل بنّاء مع المجتمع الدولی وتجنّب العزلة، تقترح الدراسة نموذجا للمقاومة القانونیة، یرتکز على جملة من الحلول، أهمّها: توظیف آلیة التحفّظ عند الانضمام إلى المعاهدات، وإدراج الشروط التعاقدیة فی نصوص الاتّفاقیات، وإنشاء معاهدات ومؤسّسات ثقافیة مشترکة بین الدول الإسلامیة. وتُتیح هذه الحلول والإستراتیجیات للدول الإسلامیة الحفاظ على سیادة أحکام الشریعة وصیانة هویتها الثقافیة، مع تعزیز حضورها الفاعل والمؤثّر فی مسار العلاقات الدولیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

التحفّظ
الشریعة الإسلامیة
القانون المعیاری
المعاهدات الثقافیة الدولیة
المقاومة القانونیة
قرآن کریم
ابن‌عادل، عمر بن علی. (1419 هـ). اللباب فی علوم الکتاب. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420 هـ). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419 هـ). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. [بی‌تا]. البدایة والنهایة. محقق: علی شیری. بیروت: دارإحیاءالتراث العربی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1410 هـ). لسان العرب. چ 3. بیروت: دارالفکر - دارصادر.
آقابخشی، علی. (1363 هـ.ش). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: تندر.
آلوسی، محمود. (1415 هـ). روح المعانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
امام خمینى، سیدروح‌اللّه موسوى. (1423 هـ). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار.
امام خمینى، سیدروح‌اللّه موسوى. [بی‌تا]. تحریر الوسیلة. تهران: تنظیم و نشر آثار.
بخاری حنفی، محمود بن أحمد. (1424 هـ). المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی. محقق: سامی الجندی. بیروت: دارالکتب.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418 هـ). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دارإحیاءالتراث العربی.
جوادی آملی، عبدالله. (1389 هـ.ش). تسنیم. قم: اسرا.
حمزه هویدا، مهدی؛ و مریم فخاریان. (1403 هـ.ش). «مفهوم نظم عمومی و رابطه آن با اخلاق حسنه در حقوق ایران». مطالعات حقوق بشر اسلامی. دوره 13، ش 3، ص 109 - 137.
دیلمی، احمد؛ و آیت‌الله جلیلی. (1399 هـ.ش). «قاعده اهم و مهم و کارکردهای حقوقی آن». حقوق اسلامی. دوره 17، ش 66، ص 7 - 26.
رویانی، عبدالواحد بن اسماعیل. (2009 م). بحر المذهب. محقق: فتحی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
زحیلی، وهبة. (2009 م). تفسیر المنیر. دمشق: دارالفکر.
زمخشری، جارالله. (1415 هـ). کشاف. قم: بلاغت.
سرخسی، محمد بن ‌احمد. [بی‌تا]. مبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سمرقندى، نصر بن محمد. (1416 هـ). تفسیر سمرقندى. بیروت: دارالفکر.
سیوطی، جلال‌الدین. (1404 هـ). ‏الدر المنثور. قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشی (ره).
شافعى، محمد بن ادریس. (1412 هـ). احکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.‏
شافعی، محمد بن ادریس. (1403 هـ). الأم. بیروت: دارالفکر.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1387 هـ). مبسوط. تهران: مرتضویه.
شیروی، عبدالجسین. (1392 هـ.ش). حقوق تجارت بین‌الملل. تهران: سمت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374 هـ.ش). ترجمه تفسیر المیزان. مترجم: موسوى. قم: اسلامی.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372 هـ.ش). مجمع البیان. تهران: ناصرخسرو.
عاملى، سیدجواد. (1419 هـ). مفتاح الکرامة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
علامه حلی، حسن‌ بن ‌یوسف. (1414 هـ). تذکرة الفقها. قم: آل‌البیت.
عمادزاده، محمدکاظم. (1366 هـ.ش). «استفاده از "حق شرط" در معاهدات بین‌المللی». نشریه حقوق بین‌المللی. ش 8.
عمید، عباسعلى. (1421 هـ). فقه سیاسى. چ 4. تهران: امیر کبیر.
فخررازى، محمد بن عمر. (1420 هـ). مفاتیح الغیب. بیروت: احیاءالتراث العربى.
فراهیدى، خلیل بن احمد. (1410 هـ). کتاب العین. چ 2. قم: نشر هجرت.
فلسفی، هدایت‌الله. (1379 هـ.ش). حقوق بین‌الملل تعهدات. تهران: نشر نو.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1426 هـ). قاموس المحیط. بیروت: الرسالة.
قاسمی، حسین؛ علیرضا مظاهری؛ و محمدصادق نصرت‌پناه. (1402هـ.ش). «مفهوم‌شناسی مقاومت بر اساس نظریه اصل واحد». نشریه دانش سیاسی. ش 19(ویژه‌نامه اول؛ مقاومت)، ص 169 - 192.
کبیری، زینب؛ و نرگس رودگر. (1401 هـ.ش). «بررسی ادله فمینیسم رادیکال بر جواز سقط‌جنین در راستای تحقق آزادی جنسی به‌عنوان امر اخلاقی». مطالعات اسلامی زنان و خانواده. دوره 9، ش 17، ص 133 - 156.
مرادخانی، احمد؛ و امیر شمس. (1391 هـ.ش). «بررسی فقهی قاعده العقود تابعة للقصود». مطالعات فقهی و فلسفی. ش 9، ص 33 - 58.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374 هـ.ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
موسوی خراسانی، سیدمحمدحسن. (1387 هـ.ش). «مبانی حق شرط در حقوق بین‌الملل و اسلام». مجله الهیات و حقوق. ش 28، ص 111 - 143.
نقوی، علی‌محمد. (1363 هـ.ش). جامعه‌شناسی غرب‌گرایی. تهران: امیرکبیر.
 
قوانین و مقرارت
آیین‏نامه انضباطی فیفا، مصوب 2019م.
‌قانون اجازه الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون حقوق کودک (مصوب 1372ش).
قانون اساسی ایران (مصوب 1358ش).
قانون مدنی ایران (مصوب 1307ش).
قانون مجازات اسلامی ایران (مصوب 1392ش).
CEDAW: کنوانسیون امحای کلیه اشکال تبعیض علیه زنان (مصوب ۱۹۷۹).
CRC: کنوانسیون حقوق کودک (مصوب 1989).
کنوانسیون وین در خصوص حقوق معاهدات (مصوب ۱۹۶۹).
https://halalworldinstitute.org/fa/halal/introduction.html.
https://farsi.khamenei.ir.
Stanford v. Kentucky 1989.
Thierry, hubert, Droit Inter National Public, Paris, 1975.
UN Treaty Collection.
Wendy Wright, "CEDAW Committee Rulings", n.d: (www.cwfa.org).