مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

حداکثر مدت حمل از منظر مذاهب فقهی و دانش پزشکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبۀ سطح چهار رشتۀ فقه خانواده، جامعة‌الزهراء(س) قم، ایران
2 استاد گروه علمی فقه، جامعة‌الزهراء(س)، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.517473.1276
چکیده
مسئلۀ «حداکثر مدت حمل» ازجملۀ مباحثی است که فقها غالباً در ابواب نکاح، طلاق، میراث و لِعان بدان پرداخته‌اند. دربارۀ این مسئله، فقهای اهل‌سنت دیدگاه‌های متعددی از نه ماه تا هشت سال ارائه کرده‌اند؛ در‌حالی‌که فقهای امامیه سه نظر اصلی -نه ماه، ده ماه و یک سال- را در آثار فقهی خود مطرح ساخته‌اند. با پیشرفت‌های علم پزشکی، این موضوع وارد حوزۀ مباحث علمی جدید نیز شده است. پزشکان بر این باورند که اگر از زمان طبیعی خروج جنین از رحم فراتر رود، ماندن آن در رحم برای سلامت جنین خطرناک خواهد بود. این نوشتار با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی-تحلیلی، به بررسی دیدگاه‌های مطرح دربارۀ حداکثر مدت حمل پرداخته و بدین نتیجه رسیده است که در حالت متعارف، حداکثر مدت حمل -بر پایۀ نظر برخی فقهای اهل‌سنت و مشهور فقهای امامیه و با استناد به روایات- نه ماه است و یافته‌های دانش پزشکی نیز این دیدگاه را تأیید می‌کند. در‌عین‌حال، دیدگاه قائل به یک سال، با اتکا بر برخی روایات، در شرایط غیرمتعارف قابل استناد است؛ هرچند دانش پزشکی با بهره‌گیری از روش‌های نوین زایمان، امکان چنین تجربه‌ای را از مادر سلب کرده است. در مقابل، اقوال منسوب به فقهای اهل‌سنت مبنی بر دو سال و بیشتر، به‌دلیل استنادات ضعیف، به‌روشنی مردود است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

أقصى مدّة الحمل عند المذاهب الفقهیة وعلم الطبّ

نویسندگان العربیة

فرحناز قاسمی سراب 1
سیّد حسین نخلی 2
مریم رحمتی 2
1 طالبة المستوى الرابع، اختصاص فقه الأسرة، جامعة الزهراء (س)، قم، إیران
2 أستاذ قسم الفقه، جامعة الزهراء (س)، قم، إیران
چکیده العربیة

یتطرّق الفقهاء إلى قضیة أقصى مدّة الحمل عادتا فی أبواب النکاح، والطلاق، والمیراث واللعان. یرى فقهاء أهل السنّة ضمن آراء مختلفة، المدّة من تسعة أشهر حتّى ثمانیة أعوام، بینما هذه المدّة عند فقهاء الإمامیة تتراوح بین آراء ثلاثة، تسعة أشهر، وعشرة أشهر وعام. ومع تطوّرات علم الطبّ أخذت هذه المسألة جوانب علمیة حدیثة، فیعتقد الأطبّاء بأنّ إذا طالت مدّة الخروج الاعتیادی للجنین من الرحم، تتعرّض سلامته لخطر أکثر. یسعى هذا البحث متّخذا المنهج الوصفی-التحلیلی ومعتمدا على الکتب، إلى دراسة الآراء فی قضیة أقصى مدّة الحمل، وتوصّل إلى أنّ أقصى المدّة فی الحالة المعتادة، وفق رأی بعض فقهاء أهل السنّة وجمهور فقهاء الإمامیة، واستنادا إلى الأخبار، هی تسعة أشهر، وتؤیّد معطیات علم الطبّ هذا الرأی. هذا ویمکن الاحتجاج بقول القائل بالعام مستندا إلى بعض الروایات فی بعض الحالات غیر المعتادة، ولو أنّ علم الطبّ لم یسمح بهذا للأمّ باتخاذه طرق حدیثة للولادة. هذا، والآراء المنسوبة إلى بعض فقهاء أهل السنّة القائلة بعامین أو أکثر، واضحة البطلان لضعف مستنداتها.

کلیدواژه‌ها العربیة

أقصى الحمل، مدّة الحمل، الفقه المقارن، علم الطبّ
قرآن کریم
ابن‌ادریس، محمد بن منصور (1410)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله (1418)، الفوائد الجلیة فی المباحث الفرضیة، ریاض: وزارة الشؤون الإسلامیة والأوقاف.
ابن‌براج طرابلسی، عبدالعزیز القاضی (1406)، المهذب (لابن البراج)، قم: دفترانتشارات اسلامی.
ابن‌حزم، علی بن احمد (1424)، المحلی بالآثار، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌عابدین، محمد امین بن عمر (1423ق)، رد المحتار على الدر المختار، ریاض: عالم الکتب.
ابن‌‌عبد‌البر، یوسف‌ بن‌ عبدالله (1414)، الاستذکار، دمشق: دار قتیبة للطباعة.
ابن‌قدامه، عبدالله بن احمد (1417)، المغنی، ریاض: دار عالم الکتب.
ابن‌قیم، محمد بن ‌ابی‌بکر (1403ق)، تحفة المولود بأحکام المولود، چاپ اول، دمشق: مکتبة الدار البیان.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
ابن‌همام، محمد بن عبدالواحد (بی‌تاشرح فتح القدیر، بیروت: دارالفکر.
استرآبادى، محمد امین (1426)،  الفوائد المدنیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
اسکویی، سیده‌فاطمه و همکاران (1383)، «عوامل مستعدکنندۀ حاملگی طولانی‌مدت»، نشریۀ پرستاری ایران، ش 38، ص19-25.
اکبرزاده پاشا، حجت‌الله؛ اکبرزاده پاشا، بشری (1399)، زنان و زایمان مامایی، چاپ شصت، تهران: انتشارات جعفری نوین.
بار، محمد علی (1412)، خلق الإنسان بین الطب والقران، جده: دارالسعودیة للنشر.
بجنوردى، سیدحسن (۱۴۱۹)، القواعد الفقهیة، چاپ اول، قم: نشر الهادی.
بحرانى، یوسف بن احمد (1405)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
بحرانی،‌ هاشم بن سلیمان (۱۴۱۵)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة.
بلاذرى، احمد بن یحیى (1417)، أنساب الأشراف، بیروت: دارالفکر.
بیهقی، احمد بن حسین (1424)، السنن الکبرى، بیروت: دارالکتب العلمیة.
جماعة من العلماء (1401)، المعیار المعرب والجامع المغرب، بیروت: دارالغرب الإسلامی.
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1410)، الصحاح، بیروت: دارالعلم للملایین.
حرّ عاملى، محمد بن حسن (1409)، وسائل الشیعة، چاپ اول، قم: مؤسسه آل‌البیت.
حسن‌زاده، غلامرضا؛ و همکاران (1402)، جنین‌شناسی پزشکی لانگمن، تهران: ابن‌سینا.
حلى، حسن بن یوسف (1413)، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
خرشی، محمد بن عبدالله (۱۴۱۷)، حاشیة الخرشی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
خطیب، عبدالرحمن (1417)، «أحکام المرأة الحامل»، مجلة الحکمة، ش11.
خمینی، روح‌الله (بی‌تا)، تحریر الوسیلة، ج2، چاپ اول، قم: دارالعلم.
خویى، سیدابوالقاسم (1410)، منهاج الصالحین (للخوئی)، قم: نشر مدینة العلم.
دسوقی، محمد بن احمد (1417)، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، بیروت: دارالفکر.
ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۴ق)، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412)،‍ مفردات ألفاظ القرآن، چاپ اول، بیروت: دارالعلم.
زنجانى، سیدموسى (1419)، کتاب نکاح (زنجانى)، قم: مؤسسه پژوهشى رأى‌پرداز.
سبزوارى، محمدباقر (1423)، کفایة الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
سید مرتضى، على بن حسین (1415الف)، رسائل، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
سید مرتضى، على بن حسین (1415ب)، الانتصار فی انفرادات الإمامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
شافعی، محمد بن ادریس (بی‌تا)، الأم، ۱۰ج، بیروت: دارالمعرفة.
شربینی، محمد (1425)، مغنی المحتاج، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
شرتونی، سعید (1427)، أقرب الموارد فی فصح العربیة والشوارد، الطبعة الثانی، تهران: دار الاسوه لطباعه والنشر.
شلبی، محمد مصطفى (1403ق)، أحکام الأسرة دراسة مقارنة، بیروت: دار الجامعیة.
شهید ثانى، زین‌الدین (1413ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صدر، سیدمحمد (1420)، ماوراء الفقه، الطبعة الاولی، بیروت: دار الاضواء.
طباطبایی، سیدعلى (1418)، ریاض المسائل، قم: مؤسسه آل‌البیت.
طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن (1407)، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
عباس، سمیر (بی‌تا)، جزوة أطول وأقل مدة للحمل بین الشرع والطب والقانون، بی‌جا: بی‌نا.
عثیمین، محمد بن صالح (1413)، فتاوی رسائل الشیخ محمد بن إبراهیم، ریاض: دار الوطن للنشر.
عثیمین، محمد بن صالح (1427)، تسهیل الفرائض، بی‌جا: دار ابن‌جوزی.
عمیدى، سیدعمید‌الدین بن محمد (1416)، کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
غانم، عمر بن محمد بن إبراهیم (1421)، أحکام الجنین فی الفقه الاسلامی، بیروت: دار الأندلس.
غیب ‌غلامى هرساوى، حسین (1380)، «مدت باردارى از نگاه مذهب‌هاى فقهى»، مجله فقه، ش27 و 28، ص141-187.
فاضل هندى، محمد بن حسن (1416ق)، کشف اللثام، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
قاضی جهانی، بهرام؛ و همکاران (2018)، بارداری و زایمان ویلیامز، تهران: گلبان.
قاضی عیاض، عیاض بن موسی (1415)، ترتیب المدارک وتقریب المسالک، رباط: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة.
قرطبی، محمد (1416)، بدایة المجتهد ونهایة المقتصد، بیروت: دارالکتب العلمیة.
کارلن، بت؛ و همکاران (1385)، بیماری زنان و زایمان دنفورث، تهران: انتشارات نسل فردا.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1424ق)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، ۱۰ج، بیروت: دارالکتب العلمیة.
کانینگهام؛ و همکاران (1385)، مامایی ویلیامز، تهران: انتشارات تیموری‌زاده.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامی.
گیاهی، حمیده و همکاران (1392)، «پیش‌بینی حاملگی طول‌کشیده با بررسی سونوگرافیک ترانس واژینال»، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی زنجان، ش :85، ص64-73.
ماوردی، علی بن محمد (1414)، الحاوی الکبیر، بیروت: دارالکتب العلمیة.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محسنى، محمد آصف (1424)، الفقه ومسائل طبیة، قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
محقق حلى، جعفر بن حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، ج4، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مفید، محمد بن محمد بن نُعمان (1413)، الإعلام بما اتفقت علیه الإمامیة من الأحکام، چاپ اول، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
منصور، جهانگیر (1385)،قانون مدنی، تهران، نشر دیدار.
نجفی، محمدحسن (1404)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج 43، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث ‌العربی.
نورى، میرزاحسین (۱۴۰۸)، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، چاپ اول، قم: مؤسسه آل‌البیت.
نووی، یحیی بن شرف (1417)، المجموع شرح المهذب، بیروت: دارالفکر.
نووی، یحیی بن شرف (2009م)، مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ، بیروت: دارالفکر.
یزدی طباطبایی، محمدکاظم (1414)، العروة الوثقى، یزدی، قم، مکتبة الداوری.