مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

منبعیت سدالذّرائع در منابع استنباط اباضیۀ معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مذاهب اسلامی ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.515293.1274
چکیده
فقه اباضیه در نقطه‌ای میان ظاهریه و حنابله از یک‌سو و حنفیّه از سوی دیگر قرار دارد؛ با اینکه در عراق تأسیس شده، از روش احناف و معتزله پیروی نکرده است. روش فقهی اباضی‌ها، نه صرفاً ظاهرگرا و نه صرفاً رأی‌گرا است؛ بلکه آن دسته از ظواهر که با عقل سازگار نیست، تأویل می‌کنند. البته نباید از نظر دور داشت که فتاوی اباضیه گاهی با فقه مالکی، گاهی با فقه حنفی و گاهی با فقه امامیه مطابقت دارد.
این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه‌ای به منبعیت سدالذّرائع در منابع استنباط اباضیه می‌پردازد. قرآن، سنت و رأی، منابع اصلی استنباط در اباضیه هستند؛ و از مصادیق رأی می‌توان به اجماع، قیاس و استدلال اشاره کرد. در اباضیه، مقصود از استدلال، استصحاب، استحسان و مصالح مرسله است. همچنین اباضیه از برخی منابع تبعی برای استنباط احکام شرعی استفاده می‌کنند که می‌توان از عرف، سدالذّرائع و شرایع سابق نام برد. اباضیه در اصول فقه به اهل‌سنت نزدیک‌ترند تا به شیعه؛ از این‌رو ساختاری که برای منابع استنباط ارائه می‌کنند، مشابه منابع استنباط اهل‌سنت است و فقه اباضیه نیز به تبعیت از آن، فقهی شبیه فقه اهل‌سنت خواهد بود.
در اباضیهٔ معاصر، سد‌الذّرائع یک اصل مستقل محسوب نمی‌شود، بلکه زیرمجموعه‌ای از اصول است که انسان را به حکم شرعی راهنمایی می‌کند و در مباحث اصولی از آن بهره می‌برند. سد‌الذّرائع سه نوع دارد و شیعه تنها مورد سوم را قبول ندارد؛ برخلاف اباضیه و اهل‌سنت که هر سه نوع را می‌پذیرند. اباضیه در بسیاری از امور فقهی از دلیل سد‌الذّرائع استفاده می‌کنند و بر این باورند که به‌کارگیری این دلیل، وسعت و احتیاط فراوانی را در بر دارد و مانع از سوءاستفادۀ کسانی می‌شود که می‌خواهند از مفاد احکام شرعی برای اهداف شخصی خود بهره‌برداری کنند.


کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

مصدریة سدّ الذرائع فی مصادر استنباط الأباضیة المعاصرین

نویسنده العربیة

ابراهیم قاسمی
أستاذ مساعد، قسم المذاهب الإسلامیة، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
چکیده العربیة

یقع الفقه الأباضی فی موضع بین الفقهین الظاهری والحنبلی من جهة، والحنفی من جهة أخرى، فهو وإن نشأ فی العراق، لکنّه لا یتّبع الأحناف والمعتزلة بتمامه. فالمنهج الفقهی للأباضیین لا یعدّ ظاهریا فحسب ولا قیاسیا فقط، بل یؤوّلون الظواهر التی تخالف العقل. هذا والملفت للنظر أنّ بعض فتاواهم تلائم الفقه المالکی، وبعضها الفقه الحنفی، وثالثها الفقه الإمامی. یدرس هذا البحث متّخذا المنهج الوصفی-التحلیلی ومعتمدا على الکتب، مصدریة سدّ الذرائع فی مصادر استنباط الأباضیین. فالمصادر الرئیسیة عندهم القرآن، والسنّة والرأی. ویعدّ الإجماع والقیاس والاستدلال من مصادیق الرأی، ویقصدون بالاستدلال الاستصحاب، والاستحسان والمصالح المرسلة.  کما یستخدمون  بعض المصادر التبعیة لاستنباط الأحکام الشرعیة کالعرف، وسدّ الذرائع، والشرائع السابقة. والأباضیة فی أصول الفقه أقرب إلى أهل السنّة من الشیعة، ومن هنا، یشاکل النظام المتبّع عندهم فی مصادر الاستنباط، مصادر الاستنباط عند أهل السنّة، کما فقههم تبعا لأصولهم، یشابه فقه أهل السنّة. لا یرى الأباضیین المعاصرین سدّ الذرائع مصدرا مستقلّا، بل یعتبر عندهم من الأصول التی تدلّ الإنسان نحو الحکم الشرعی، فیذکرونه فی المباحث الأصولیة. وسدّ الذرائع هذا على ثلاثة أقسام، لا ترى الإمامیة حجّیة الثالث منها فقط، خلافا للأباضیة وأهل السنّة حیث یرون اعتبار الأقسام الثلاثة. والأباضیة کثیرا ما تستخدم هذا الأصل فی المسائل الفقهیة، وتعتقد بأنّ استخدام هذا الدلیل فیه سعة واحتیاط کبیر، حیث یمنع من استغلال البعض مضمون الأحکام الشرعیة لأغراض شخصیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

سدّ الذرائع، مصادر الاستنباط، الاستنباط عند الأباضیة، مصادر استنباط عند الأباضیة، الأباضیة المعاصرین
قرآن کریم
ابن‌عربی، محمد بن عبدالله (1408ق)، أحکام القرآن، بیروت: درالجیل.
ابن‌فارس، احمد (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‏قیم جوزى، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن ابى‏بکر (بی‌تا)، اعلام الموقّعین عن رب العالمین، دارالجیل: بیروت.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1405ق)، لسان العرب، قم: نشر ادب حوزه.
ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث (1410ق)، سنن ابی‌داود، بیروت: دارالفکر.
باجو، مصطفی صالح (2005م)، منهج الاجتهاد عند الاباضیة، عمان: مکتبة الجیل الواعد.
باجی، ابوالولید (1409ق)، أحکام الفصول فی أحکام الأصول، بیروت: مؤسسة الرسالة.
بخارى، محمد بن اسماعیل (1401ق)، صحیح بخاری، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تمزغین، یوسف (بی‌تا)، قاعدة سد الذرائع عند الأباضیة وتطبیقاتها، بی‌جا: بی‌نا.
جناتی، محمدابراهیم (1388ش)، مصادر اجتهاد از منظر فقیهان، تهران: امیرکبیر.
جناتى، محمدابراهیم (1370ش)، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى، کیهان: تهران.
حکیم، سیّدمحمدتقی (1418ق)، أصول العامة للفقه المقارن، قم: مجمع جهانی اهل‌البیت؟عهم؟.
خلّاف، عبدالوهاب (1366ق)، علم أصول الفقه وخلاصة تاریخ التشریع الإسلامى، قاهره: دارالفکر العربی.
خلیلی، احمد (بی‌تا)، موقف الأباضیة من عثمان و علی و مسائل اخری، بی‌جا: بی‌نا.
راشدی، مبارک (بی‌تا)، الإمام أبوعبیدة وفقهه، بی‌جا: بی‌نا.
زحیلى، وهبه (1986م)، علم أصول الفقه الإسلامی، دمشق: دارالفکر.
سالمی، عبدالله بن حمید (2008م)، طلعة الشمس، عمان: مکتبة الإمام السالمی.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (2010م)، الموافقات فی أصول الشریعة، بیروت: دارالمعرفة.
شوکانی، محمد بن على (1415ق)‏، إرشاد الفحول، تحقیق ابی‏مصعب محمد سعید البدری، بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة.
قرافی، احمد بن ادریس (1418ق)، الفروق، بیروت: دارالکتب العلمیة.
قرافی، احمد بن ادریس (1421ق)، شرح تنقیح الفصول فی علم الأصول، مکه مکرمه: جامعة أم القری.
قرطبی، محمد بن احمد (1405ق)، الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محقق داماد، مصطفی (1362ش)، مباحثی از اصول فقه، تهران: نشر علوم اسلامی.
مدکور، محمد سلام (1964م)، المدخل الفقه الإسلامی، قاهره: دارالقومیة للطباعة والنشر.
مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى (1389ش)، فرهنگ‌نامۀ اصول فقه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مظفر، محمدرضا (1375ش)، أصول الفقه، قم: اسماعیلیان.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن (1430ق)، القوانین المحکمة فی الأصول، قم: إحیاء الکتب الاسلامی.
نواب، سیدابوالحسن (1393ش)، درسنامۀ جغرافیای تشیع، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.