مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بررسی ادلۀ حرمت تدخین از منظر مذاهب فقهی با رویکرد فقه اجتماعی و سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار پژوهشگاه دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، قم، ایران
3 استادیار گروه فقه مضاف،دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران
4 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.475743.1228
چکیده
تدخین یکی از مظاهر انحطاط و تخریب افراد و اجتماع است و موجب آسیب‌های فراوان به انسان و جامعه می‌شود. این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، درصدد پاسخ به این سؤال اساسی است که ادلۀ حرمت تدخین از منظر مذاهب فقهی چیست. نگارندگان در این مقاله بر آن هستند تا دیدگاه‌های موجود در مذاهب فقهی را از دو منظر فقه اجتماعی و فقه سیاسی مورد بررسی قرار دهند. در رویکرد فقه اجتماعی، ادلۀ حرمت تدخین شامل موارد زیر است: «پرهیز از اعمال ناپسند؛ حرمت زوال عقل؛ قاعدۀ لاضرر؛ قاعدۀ حرمت مقدمۀ حرام؛ ممنوعیت خوردن مال دیگری به باطل؛ استعمال سم و اضرار شخصی و اجتماعی». در رویکرد فقه سیاسی، ادلۀ حرمت استعمال مواد مخدر و تدخین از قواعدی همچون «اعانت بر اثم و عدوان؛ حفظ نظام اسلامی؛ اختلال نظام معیشتی؛ نفی سبیل؛ وجوب محافظت از نظام در برابر تعرض کفار و متعرضین؛ افساد فی‌الارض» استنتاج می‌شود. وجوه اشتراک میان دو رویکرد فقه سیاسی و فقه اجتماعی، اضرار و فساد است. این آسیب‌ها برای فرد، جامعه، خانواده و حکومت اسلامی مشکلات جدی ایجاد می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

استقصاء أدلّة تحریم التدخین فی المذاهب الفقهیة، مقاربة مع الفقه الاجتماعی والسیاسی

نویسندگان العربیة

عطیة سادات عبودتیان هرندی 1
رضا اسفندیاری (اسلامی) 2
احمد رهدار 3
علی فارسی مدان 4
1 طالبة دکتوراه، اختصاص الدراسات المقارنة للمذاهب الفقیهة، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
2 أستاذ مشارک، معهد مکتب الإعلام الإسلامی فی الحوزة العلمیة بقم للبحوث، قم، إیران
3 أستاذ مساعد، قسم الفقه المضاف، جامعة باقر العلوم (ع)، قم، إیران
4 أستاذ مساعد، قسم القانون والفقه المقارن، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
چکیده العربیة

یعتبر التدخین من ظواهر انحطاط الأشخاص والمجتمعات ودمارهما، ویؤدّی إلى أضرار کثیرة للإنسان والمجتمع. یهدف هذا البحث متّخذا المنهج الوصفی-التحلیلی، إلى الإجابة على السؤال الهامّ التالی: ما هی أدلّة تحریم التدخین فی المذاهب الفقهیة؟ یسعى الباحثون لاستقصاء الآراء فی المذاهب الفقهیة من منظوری الفقه الاجتماعی والسیاسی. فأدلّة التحریم فی الفقه الاجتماعی هی الاحتراز عن الأفعال المرفوضة، وتحریم زوال العقل، وقاعدة لا ضرر، وقاعدة تحریم مقدّمة الحرام، وحظر أکل مال الغیر بالباطل، وتحریم استخدام السمّ، والأضرار الشخصیة والاجتماعیة. ویستنتج تحریم استخدام المخدّرات والتدخین فی الفقه السیاسی من عدّة قواعد، منها: الإعانة على الإثم والعدوان، وحفظ النظام الإسلامی، واختلال نظام المعاش، ونفی السبیل، ووجوب الحفاظ على النظام فی مواجهة الکفّار والمعتدین، والإفساد فی الأرض. یشترک الاتّجاهان الاجتماعی والسیاسی فی الإضرار والإفساد. وهذه الأضرار تؤدّی إلى مشاکل خطیرة للشخص، والمجتمع، والأسرة، والحکومة الإسلامیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

تحریم التدخین، المذاهب الفقهیة، الفقه الاجتماعی، الفقه السیاسی
قرآن کریم
ابن‌براج، عبدالعزیز (۱۴۰۶ق)، المهذب، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌جبرین، عبدالله بن عبد الرحمن (بی‌تا)، فتاوى الشیخ ابن جبرین بن عبدالله، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
ابن‌عابدین، محمد امین بن عمر (۱۴۱۲ق)، رد المحتار على الدر المختار، بیروت: دارالفکر.
ابن‌قدامة، عبدالرحمن بن محمد (بی‌تا)، الشرح الکبیر على متن المقنع، بیروت: دارالکتاب العربی للنشر والتوزیع.
ابن‌قدامة، عبدالله بن احمد (۱۴۰۵)، المغنی فی فقه الإمام أحمد بن حنبل الشیبانی، بیروت: دارالفکر.
ابوالصلاح حلبى، تقى‌الدین بن نجم‌الدین (۱۴۰۳ق)، الکافی فی الفقه، اصفهان: کتابخانۀ عمومى امام امیرالمؤمنین؟ع؟.
ابو داود ازدی سجستانی، سلیمان بن اشعث (بی‌تا)، سنن ابی‌داود، بی‌جا: دارالرسالة العالمیة.
احمدوند، محمدعلی (1378)، اعتیاد، سبب‌شناسی و درمان آن در رشته روانشناسی، تهران: نشر دانشگاه پیام نور.
اردبیلی، سیدعبدالکریم (۱۴۲۷)، فقه حدود و تعزیرات، قم: مؤسسه نشر جامعۀ مفید.
اسلامی، رضا؛ قاسمی، ابراهیم (1400)، «مطالعۀ تطبیقی تدخین در فقه امامیه و اباضیه: بررسی دیدگاه آیت‌الله مکارم شیرازی و علامه احمد بن حمد خلیلی»، مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، ش1، ص125-146.
اصفهانى (فاضل هندى)، بهاءالدین محمد بن الحسن بن محمّد (1405ق)، کشف اللثام، قم: منشورات مکتبة السید المرعشى النجفى.
باصری، علی‌اکبر (1388)، مواد مخدر در منابع فقهی و فتاوای مراجع تقلید، تهران: نشر خرسندی.
باعلوی، عبدالرحمن بن محمد (بی‌تا)، بغیة المسترشدین، بیروت: دارالفکر.
البانی، محمد ناصر‌الدین (بی‌تا)، فوائد فی المعانی من کتب البانی، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
بجنوردی، سیدمیرزاحسن (1402)، القواعد الفقهیة، چاپ دوم، قم: مطبعة الخیام.
بستانى، فؤاد افرام (1375ش)، فرهنگ ابجدى، مترجم: رضا مهیار، تهران: انتشارات اسلامی.
بکری الدمیاطی، سید محمد (بی‌تا)، إعانة الطالبین، بیروت: دارالفکر.
جزیری، سید محمد (بی‌تا)، الفقه علی المذاهب الأربعه ومذهب اهل‌البیت؟عهم؟، بیروت: منشورات دارالثقلین.
جعفری، محمدتقی (1419)، رسائل فقهی، تهران: مؤسسه منشورات کرامت.
حائری، سید علی بن محمد طباطبایی ( ۱۴۱۸ )، ریاض المسائل، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
حرّ عاملى، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
حسینی مراغی، سیدمیرعبد‌الفتاح (1417ق)، العناوین الفقهیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
حکیم، محمدباقر (1382)، «فقه اهل‌بیت؟عهم؟»، فقه اهل‌بیت؟عهم؟، ش 33.
حلى، ابن‌ادریس (1387قالسرائر، چاپ اوّل، قم: مؤسسة النشر الاسلامى.
خامنه‌اى، سیدعلی (1387)، أجوبة الاستفتائات، چاپ دوم، بیروت: دارالوسیله.
خراسانی، محمدکاظم (1412ق)، کفایة الأصول، قم: مؤسسه نشر الاسلامی.
خرشی، محمد بن عبدالله (بی‌تا)، شرح مختصر خلیل، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
خویى، سیدابوالقاسم (1410ق)، التنقیح، تقریرات میرزاعلى غروى تبریزى، چاپ دوم، قم: دارالهادى.
دسوقی، محمد بن احمد (بی‌تا)، حاشیة الدسوقی على الشرح الکبیر، بی‌جا: دارالفکر.
روح‌اللهی، روح‌الله (1385)، «مواد مخدر و دخانیات از دیدگاه فقه مذاهب اسلامی»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، ش6، ص28-43.
رهبرپور، محمدرضا (1389)، مجموعه مقالات بزرگداشت دکتر ابوالقاسم گرجی، تهران: نشر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران.
زجا، ابو اسحاق (۱۴۰۸ق)، معانی القرآن وإعرابه، عبد الجلیل عبده شلبی، بیروت: عالم‌الکتب.
زحیلی، وهبه (1409ق)، الفقه الإسلامی وأدلته، دمشق: دارالفکر.
سحیم، عبد الرحمن (بی‌تا)، الفتاوى العامة، بیروت: دارالکتب العلمیة.
سلیم، عبد المجید (بی‌تا)، فقه السنة، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
سیورى، المقداد (1403ق)، نضد القواعد الفقهیه، تحقیق عبداللطیف کوهکمرى، قم: مکتبة السید المرعشى.
شحود، علی بن نایف (بی‌تا)، المفصل فی شرح حدیث من بدل دینه فاقتلوه، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
شربینی، محمد الخطیب، (بی‌تا)، مغنی المحتاج إلى معرفة معانی ألفاظ المنهاج، بیروت: دارالفکر.
شنقیطی، محمد بن محمد المختار (بی‌تا)، شرح زاد المستقنع، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
شهبازی، عباس (1380)، کالبدشکافی اعتیاد، اطلاعات ارزشمند جامعه‌شناسی و حقوقی، تهران: نشر پیام عدالت.
شهید اول، محمد بن مکى (۱۴۱۰ق)، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، بیروت: دارالتراث-الدار الإسلامیة.
شیخ طوسی، محمد بن الحسن ( 1387)، المبسوط، چاپ سوم، تهران: المکتبة المرتضویة.
شیخ صدوق، محمد بن على بن بابویه (۱۴۱۳ق)، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
صنعانی، محمد بن اسماعیل الأمیر (۱۳۷۹ق)، سبل السلام، ریاض: مکتبة نزار.
طبرسی، احمد بن علی،(1372) الاحتجاج، مشهد: نشر مرتضی.
طریحى، شیخ فخرالدین (1362ش)، مجمع البحرین، چاپ دوم، تهران: المکتبة المرتضوى.
عثیمین، محمد بن صالح بن محمد، (بی‌تا)، شرح ریاض الصالحین، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
عظیم‌آبادی، محمد شمس‌الحق (بی‌تا)، عون المعبود شرح سنن أبی داود، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
فوزان، صالح بن فوزان (۱۴۲۳ق)، الملخص الفقهی، الریاض: دارالعاصمة.
فیض کاشانى، محمدمحسن (۱۴۲۹ق)، رسائل فیض کاشانى، تهران: مدرسه عالى شهید مطهرى.
قرضاوی، یوسف (بی‌تا)، الحلال والحرام فی الإسلام، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
قلی‌زاده، بهنام (1393)، «نقش رسانه‌ها در پیشگیری از سوءمصرف مواد مخدر»، فصلنامه سلامت اجتماعی و اعتیاد، ش 4، ص70-100.
کاشف‌الغطاء، جعفر (1383)، کشف الغطاء، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
کشمیرى، سیدمحمدباقر رضوى (۱۴۱۸ق)، الروضة الغنّاء فی عدم جواز استماع الغناء، قم: نشر مرصاد.
کلینى، محمد بن یعقوب ( ۱۴۰۷ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
گلپایگانى، محمدرضا (بی‌تا)، فقه گلپایگانى، تقریرات محمدهادى مقدس، قم: دارالقرآن الکریم.
مصطفوى، حسن‌ (1417ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.‌
مُظهری، مظهرالدین (۱۴۳۳ق)، المفاتیح فی شرح المصابیح، کویت: دارالنوادر، إدارة الثقافة الإسلامیة- وزارة الأوقاف الکویتیة.
مفید، محمّد بن محمد بن نعمان عکبرى (۱۴۱۳ق)، المقنعة، قم: کنگرۀ جهانى هزارۀ شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر (بی‌تا)، دائرةالمعارف فقه مقارن، قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى‌طالب؟ع؟.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳71ش)، تفسیر نمونه، قم: دارالکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازى، ناصر ( ۱۴۲۷ق)، استفتائات جدید، قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى‌طالب؟ع؟.
ملیباری الهندی (1418ق)، فتح المعین، بیروت: دارالفکر.
منسوب به امام رضا؟ع؟ (۱۴۰۶ق)، الفقه - فقه الرضا، مشهد: مؤسسه آل‌البیت؟عهم؟.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1360)، کشف الأسرار، تهران: نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله (۱۴۲۲ق)، استفتائات (امام خمینى)، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
موسوی خمینى، سیدروح‌الله (1424ق)، توضیح المسائل (محشّى - امام خمینى)، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
موسوی خمینى، سیدروح‌الله (1378ش)، صحیفه امام خمینی، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینى، سیدروح‌الله (1388ش)، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینى، سیدروح‌الله (1385الف)، البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینى، سیدروح‌الله (1385ب)، الرسائل، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مهربان رودینه، احمد (1388)، مواد مخدر از دیدگاه فقه امامیه، تهران: انتشارات بلور.
نائینی، محمدحسین، ( 1335) تنبیه الامه و تنزیه الامله، مقدمه سید محمود طالقانی،
نجفى، محمدحسن (1400)، جواهر الکلام، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
نجمی، احمد بن یحیی (بی‌تا)، تأسیس الأحکام، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
نراقی، احمد (1418)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
نمازى اصفهانى شیخ الشریعة، فتح اللّه بن محمد جواد، (۱۴۱۰ق)، إفاضة القدیر فی أحکام العصیر، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
نووی، ابو زکریا محیی‌الدین یحیى (بی‌تا)، المجموع شرح المهذب، نرم‌افزار مکتبة الشاملة.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1382)، فقه اهل‌بیت؟عهم؟، انتشارات قم، سال نهم، ش 35.
هیتمی، ابن‌حجر (1357)، الفتاوى الکبرى الفقهیة، بیروت: دارالفکر.