مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مبنایابی تمتع حمل از حقوق مدنی و ضوابط آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته سطح 4 و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم/ دانشجوی دکتری فقه ومبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 دانش‌پژوه سطح چهار، مرکز تخصصی مذاهب اسلامی، قم، ایران
3 استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران
4 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین علیه‌السلام، تهران، ایران.
10.22034/fiqh.2025.500028.1257
چکیده
مطابق حقوق ایران، جنین از اهلیت تمتع متزلزلی نسبت به حقوق مدنی برخوردار است که این اهلیت متزلزل به‌محض زنده متولدشدن مستقر می‌شود. در خصوص محدودۀ شمول تمتعِ حمل بر حقوق مدنی، قانون مدنی در ماده 957 به‌صورت مطلق از عبارت «حمل از حقوق مدنی متمتع می‌گردد» استفاده کرده است. بسیاری از تفاسیری که در راستای تبیین این ماده و چه‌بسا پیشنهاد اصلاح آن صورت گرفته، ناقص بوده و به‌خاطر عدم مطالعۀ کافیِ مبانی مالکیت، به حقیقت این مسئله نرسیده‌اند. این مقاله که با روشی تحلیلی-توصیفی از منابع فقهی و حقوقی بهره گرفته، به پاسخ این سوال می‌پردازد که حمل در چه گستره‌ای و تحت چه ضوابطی از حقوق مدنی متمتع می‌شود. برخی با استناد به اطلاقات ادله، تمتع حمل از همه عقود آن‌هم بدون اناطه به زنده متولدشدن را برگزیده‌اند که در این نظریه، ضوابط برداشت حکم از اطلاقِ دلیل رعایت نشده است. با تبیین قرینیت ارتکازِ عقلا در تمتعات حمل، نظر برگزیده این نوشتار، تمتع حمل از عناوین مسامحی و غیرمعاوضی به‌صورت متزلزل و مراعی به زنده متولدشدن بدون تأثیر حلول روح در جنین است. برای دستیابی به این نتیجه که تفسیری مؤید ماده 957ق.م ایران است، ادله مربوط در متن مقاله گنجانده و نقد و بررسی شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

تحدید الأساس لتمتع الجنین بالحقوق المدنیة وضوابطه

نویسندگان العربیة

محمد تقی مرادی 1
مرتضی شیاسی 2
داود حسن‌پور 3
یدالله محمودی 4
1 خریج المستوى الرابع ‌وأستاذ فی المستوى الأعلى فی الحوزة العلمیة فی قم / طالب دکتوراه الفقه وأصول الشریعة الإسلامیة، جامعة قم، قم، إیران
2 باحث مستوى أربعة، مرکز متخصص الأدیان اسلامی, قم، إیران
3 أستاذ مساعد ، قسم الفقه والقانون ، جامعة الشهید مطهری ، طهران ، إیران
4 أستاذ مساعد ، قسم الدراسات الإسلامیة ، جامعة تدریب ضباط حرس الإمام الحسین ( علیه السلام ‌) ، طهران، إیران
چکیده العربیة

وفقًا للقانون الإیرانی، یتمتع الجنین بأهلیة تمتع متزلزلة بالنسبة للحقوق المدنیة، وهذه الأهلیة المتزلزلة تصبح مستقرة بمجرد ولادته حیًّا. فیما یتعلق بنطاق تمتع الجنین بالحقوق المدنیة، استخدم القانون المدنی فی المادة 957 عبارة مطلقة وهی: "الجنین یتمتع بالحقوق المدنیة". وقد کانت العدید من التفاسیر التی قدمت لتوضیح هذه المادة وربما اقتراح تعدیلها ناقصة، ولم تصل إلى حقیقة هذه المسألة بسبب عدم دراسة کافیة لأساسیات الملکیة. هذه المقالة، التی اعتمدت على منهج وصفی-تحلیلی واستفادت من المصادر الفقهیة والقانونیة، تسعى للإجابة على السؤال التالی: فی أی نطاق وتحت أی ضوابط یتمتع الجنین بالحقوق المدنیة؟ بعضهم، بالاستناد إلى عمومات الأدلة، اختاروا تمتع الجنین بجمیع العقود دون ربط ذلک بولادته حیًّا، ولکن فی هذه النظریة لم یتم مراعاة ضوابط استنباط الحکم من عموم الدلیل. من خلال توضیح قرینة ارتکاز العقلاء فی تمتعات الجنین، فإن الرأی المختار فی هذا البحث هو تمتع الجنین بالعناوین التسامحیة وغیر المعاوضیة بشکل متزلزل ومرتبط بولادته حیًّا دون تأثیر حلول الروح فی الجنین. وللوصول إلى هذه النتیجة، التی تؤید تفسیر المادة 957 من القانون المدنی الإیرانی، تم تضمین الأدلة ذات الصلة فی متن المقالة ونقدها وتحلیلها

کلیدواژه‌ها العربیة

النقل
القدرة على التمتع
عقود التسامح
الوصیة
الوقف
قرآن کریم
ابن‌ادریس، محمد (1410ق)، السرائر، قم: اسلامی.
ابن‌حزم اندلسی، ابو محمد (بی‌تا)، المحلی بالآثار، بیروت: دار الفکر.
ابن‌عابدین، محمدامین (1412)، رد المحتار، بیروت: دار الفکر.
ابن‌قدامه مقدسی، عبد الله بن احمد (1388ق)، المغنی، قاهره: مکتبة القاهره.
احمد مختار، عبدالحمید (1429ق)، معجم اللغة العربیة المعاصرة، بیروت: عالم الکتاب.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1413ق)، کتاب فی الوقف، قم: اسلامی.
اراکی، محمدعلی (1413)، کتاب الطهارة، قم: در راه حق.
امامی، سیدحسن (بی‌تا)، حقوق مدنی، تهران: اسلامیه.
بحرانی، یوسف (1405)، الحدائق الناضرة، قم: اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق)، وسائل الشیعة، قم: آل البیت.
حنبلی، ابن‌رجب (بی‌تا)، القواعد، بیروت: دار الکتب العلمیه.
خمینی، سیدروح‌اللّه موسوی (بی‌تا)، توضیح‌المسائل (محشی)، قم: اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــ (1421ق)، کتاب البیع، تهران: نشر آثار.
خویی، سیدابوالقاسم (1422ق)، مبانی تکملة المنهاج، قم: مؤسسه إحیاء الآثار.
دُبیان، ابو عمر (1432ق)، المعاملات المالیة أصالة ومعاصرة، ریاض: مکتبة الملک فهد.
رافعی، عبدالکریم (1417ق)، الشرح الکبیر، بیروت: دار الکتب.
 زحیلی، وهبة (بی‌تا)، الفقه الاسلامی وادلته، دمشق: دار الفکر.
 سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413ق)، مهذّب الأحکام، قم: المنار.
شربینی، شمس‌الدین (1415)، مغنی المحتاج، بیروت: دار الکتب.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1410ق)، الروضة البهیة (المحشّی ـ کلانتر)، قم: داوری.
ـــــــــــــــــــــــ (1413ق)، مسالک الأفهام، قم: المعارف الإسلامیه.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (1387ق)، المبسوط، تهران: مرتضویه.
صفایی، سیدحسین؛ قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1389ش)، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران: سمت.
صفایی، سیدحسین (1393ش)، اشخاص و اموال، تهران: میزان.
علامه طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374ش)، ترجمه المیزان، قم: اسلامی.
علیشاهی، ابوالفضل؛ بهمن‌پوری، عبدالله؛ پیشرو، راضیه (1400ش)، «تحلیل فقهی و حقوقی ماده 957 قانون مدنی: اهلیت
تمتع جنین»، مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، ش4(7)، ص55-79.
قانون امور حسبی.
 
 
 
 
کاشف‌الغطا، جعفر (1422ق)، کشف الغطاء، قم: اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407)، الکافی، تهران: اسلامیه.
لنگرودی، محمدجعفر (1391ش)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش.
ــــــــــــــــــــــــــــــ  (بی‌تا)، حقوق اموال، تهران: بی‌نا.
ماوردی، ابوالحسن (1419ق)، الحاوی الکبیر، بیروت: دار الکتب.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408)، شرائع الإسلام، قم: اسماعیلیان.
مظفر، محمدرضا (1387ش)، أصول الفقه، تعلیقه: زارعی، قم: بوستان کتاب.
 ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1360ش)، شواهد الربوبیة، تهران: نشر دانشگاهی.
میرزای قمی، ابوالقاسم (1413ق)، جامع الشتات، تهران: کیهان.
ناصحی، مهدی؛ چیت‌سازیان، مرتضی (1402ش)، «بررسی معیارهای عقود مسامحه و کیفیت اعمال آن در برخی از مصادیق
این عقود»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، ش60، ص21-37.
نجفی، محمدحسن (1404ق)، جواهر الکلام، بیروت: إحیاء التراث العربی.
نووی، یحیی (بی‌تا)، المجموع، بیروت: دار الفکر.
 وزارت اوقاف کویت (1404ق)، موسوعة فقهیة، کویت: دارسلاسل.
یزدی، سیدمحمدکاظم طباطبایی (1414ق)، تکملة العروة الوثقی، قم: داوری.