مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

واکاوی کاربرد تسلیحات کشتارجمعی در پرتو قواعد فقهی مذاهب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار گروه حقوق بین‌الملل، دانشگاه مفید، قم، ایران
3 دانشیار پژوهشکده فقه و حقوق، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
10.22034/fiqh.2025.462100.1215
چکیده
یکی از مسائل مستحدثه در زمان حاضر، کاربرد تسلیحات کشتارجمعی است که فقهای مذاهب، حکم استفاده از این تسلیحات را به‌صورت حمله ابتدایی یا دفاع در برابر دشمن یا صرفاً دارابودن آن را در زمان صلح براساس آیات و روایات و قواعد و مبانی فقهی اسلام بیان کرده‌اند. براساس قواعد فقهی دو مسئله پیش روی ما قرار دارد؛ اول اینکه آیا استفاده از این تسلیحات در زمان جنگ (حمله ابتدایی یا دفاع) جایز است یا خیر؟ دوم اینکه آیا تولید و انباشت این تسلیحات از جهت بازدارندگی در زمان صلح جایز است یا خیر؟ در پژوهش حاضر که از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است، براساس دیدگاه غالب علما و فقهای مذاهب، در پاسخ به مسئله اول می‌توان با توجه به قواعدی چون لاضرر، عدالت، مقابله‌به‌مثل، منع فساد فی‌الارض، وِزر و... اصل را بر عدم جواز گذاشت؛ مگر به‌خاطر ضرورتی مانند دفاع مشروع. در پاسخ به مسئله دوم، با توجه به کاربرد بازدارندگی و قدرت‌طلبی، قواعد فقهی نظیر عدم استیلاء، مصلحت و... می‌توان تولید و انباشت این تسلیحات را با توجیه ارهاب دشمنان و حفظ نظام اسلامی و ضرورت اعتلای اسلام، جایز و بلکه ضروری دانست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

تحلیل استخدام أسلحة الدمار الشامل فی ضوء القواعد الفقهیة الشرعیة

نویسندگان العربیة

فاطمة باغی مورنانی 1
سیدمصطفی میرمحمدی 2
رضا اسفندیاری 3
1 طالبة دکتوراه فی الدراسات المقارنة للمذاهب الفقهیة، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
2 أستاذ مشارک، قسم القانون الدولی، جامعة مفید، قم، إیران
3 أستاذ مشارک، معهد بحوث الفقه والقانون، معهد بحوث العلوم والثقافة الإسلامیة، قم، إیران
چکیده العربیة

من بین القضایا المستجدة فی الوقت الحاضر هو استخدام أسلحة الدمار الشامل، حیث قام فقهاء المذاهب بتوضیح حکم استخدام هذه الأسلحة سواء فی الهجوم الأولی أو الدفاع ضد العدو أو مجرد امتلاکها فی وقت السلم بناءً على الآیات والروایات والقواعد والمبانی الفقهیة الإسلامیة. وفقًا للقواعد الفقهیة، هناک مسألتان تواجهنا: الأولى هی ما إذا کان استخدام هذه الأسلحة فی وقت الحرب (هجوم أولی أو دفاع) جائزًا أم لا؟ والثانیة هی ما إذا کان إنتاج وتخزین هذه الأسلحة لأغراض الردع فی وقت السلم جائزًا أم لا؟ فی هذا البحث، الذی استخدم منهجًا وصفیًا-تحلیلیًا، وبناءً على وجهة نظر غالبیة العلماء والفقهاء من مختلف المذاهب، یمکن الإجابة على المسألة الأولى بالقول إن الأصل هو عدم الجواز إلا فی حالات الضرورة مثل الدفاع الشرعی، وذلک استنادًا إلى قواعد مثل "لا ضرر"، و"العدل"، و"المقابلة بالمثل"، و"منع الفساد فی الأرض"، و"الوزر"، وغیرها. أما بالنسبة للمسألة الثانیة، وبالنظر إلى استخدام الردع والسعی للقوة، یمکن اعتبار إنتاج وتخزین هذه الأسلحة جائزًا بل وضروریًا لتخویف الأعداء والحفاظ على النظام الإسلامی وضرورة اعتلاء الإسلام، وذلک بناءً على قواعد فقهیة مثل "عدم الاستیلاء"، و"المصلحة"، وغیرها.

کلیدواژه‌ها العربیة

أسلحة الدمار الشامل
القواعد الفقهیة
الدفاع عن النفس
الرد
الأسلحة النوویة
قرآن کریم
ابوالبرکات، احمد (بی‌تا) الشرح الکبیر، بیروت: دار الاحیاء الکتب العربیة.
احسانی‌فر، احمد (1396)، «تحلیل فقهی فتوای رهبری مبنی بر حرمت استفاده از سلاح هسته‌ای در پرتو
نظریه تابعیت»، مجله حکومت اسلامی، ش4، ص5-34.
امام‌دادی، علیرضا؛ ثقفی، مهدی (1395)، «حمایت از محیط‌زیست در پرتو قواعد فقهی»، فصلنامه حقوق
محیط‌زیست، ش1، ص40-55.
ایزدی‌فرد، علی‌اکبر (1395)، «جایگاه قواعد فقهی در تمدن اسلامی»، کنفرانس بین‌المللی علمی
پژوهشی مناسبات علوم انسانی و تمدن اسلامی.
بروجردی، حسین (1421ق)، لمحات الاصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) .
خویی، سیدابوالقاسم (1410)، منهاج الصالحین، قم: نشر مدینه العلم.
زحیلی، وهبه (1430ق)، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج، دمشق: نشر دارالفکر.
ــــــــــــــ (1418)، آثار الحرب فی الفقه الإسلامی؛ دراسة مقارنة،  دمشق: نشر دارالفکر.
زحیلی، محمدمصطفی (1427ق)، القواعد الفقهیة وتطبیقاتها فی المذاهب الأربعة، بیروت: دار الفکر.
ساعد، نادر (1390)، حقوق بشردوستانه و سلاح‌های هسته‌ای، تهران: وزارت امور خارجه.
سبحان، محسن؛ موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ عربیان، اصغر (1399)، «قواعد فقهی منع کاربرد تسلیحات
کشتار دسته‌جمعی در مخاصمات مسلحانه بین‌المللی»، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، ش1
(پیاپی 36)، ص 101-132.
شافعی‌پور، ایوب (1400)، مطالعه تطبیقی اخلاق جنگ در پرتو فقه مذاهب اسلامی و
کنوانسیون‌های ژنو، تهران: مجمع جهانی تقریب.
صلاحین، عبدالمجید محمود (2005)، «اسلحه الدمار الشامل وأحکامها فی الفقه الإسلامی»، مجلة
الشریعة و‌القانون، العدد الثالث والعشرون، ص95-183.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1395)، حقوق بین‌الملل عمومی، تهران: نشر گنج دانش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایى حائری، سید علی بن محمد (1418)، ریاض المسائل فی التحقیق الأحکام بالدلائل، قم:
موسسه آل البیت(ع).
طرابلسی، عبدالعزیز (1406ق)، المهذب، قم: انتشارات اسلامی.
طوسى، محمد بن الحسن (1365ش)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
عاملی شهیدثانی، زین الدین (1410)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: کتابفروشی داوری قم.
عوض، عادل ‌موسی (2007م)، أسلحة الدمار الشامل وموقف الفقه الإسلامی منها "دراسه مقارنه"، بی‌جا:
جامعه ام‌القری.
فاضل لنکرانی، محمدجواد (1392)، «تولید و استفاده از تسلیحات کشتارجمعی از دیدگاه فقه اسلامی»، مجله
حقوق اسلامی، ش39، ص7-34.
فیروزی، مهدی (1392)، «لا یقتل غیر المقاتل؛ قاعده فقهی مصونیت غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه»،
فقه، ش4، ص43-63.
فضل‌الله، سیدمحمدحسین (1419)، الجهاد، بیروت: دار الملاک.
قائمی خرق، سیدمحسن؛ لری‌نژاد، محمد (1395)، قواعد فقه بشردوستانه «مقدمه ای بر فقه تمدن»، تهران:
مجد.
قربان‌نیا، ناصر (1392)، اصول حاکم بر حقوق بشردوستانه در پرتو قرآن کریم، مجموعه مقالات دومین
همایش اسلام و حقوق بشر دوستانه بین المللی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد
پژوهش‌های اسلامی.
لطفی، عبدالرضا، و همکاران (1395)، حقوق بشردوستانه در منابع اسلامی و اسناد بین‌المللی، تهران:
نشر هستی‌نما.
لطفی احمد، احمد محمد (2014)، «استخدام أسلحة الدمار الشامل فى الفقه الإسلامی»، مجلة کلیة
الشریعة والقانون، المجلد 16، العدد 1،ص1-99.
مکارم شیرازی، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
محقق‌حلّى، نجم‌الدین جعفر بن الحسن (1408)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: مؤسسه
اسماعیلیان.
محقق‌داماد، سیدمصطفی (۱۳۸۳)، قواعد فقه بخش مدنی، تهران: انتشارات علوم.
محقق‌داماد، سیدمصطفی؛ نادر، اخگری بناب (1400)، «دامنه اعمال قاعده ضرورت بر مقررات جهاد در فقه
اسلامی»، حقوق اسلامی، ش68، ص7-36.
محقق‌ثانى، علی بن الحسین (1414)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه آل بیت لاحیاء التراث.
محمدی، ابوالحسن (1387)، قواعد فقه، تهران: میزان.
مغنیه، محمدجواد (1424ق)، تفسیر الکشاف، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
میرمحمدی، سیدمصطفی (1391)، اصل عدم مداخله در اسلام و حقوق بین الملل، قم: نشر دانشگاه
مفید.
ممتاز، جمشید (1377)، حقوق بین‌الملل سلاح‌های کشتارجمعی، ترجمه: امیرحسین رنجبریان،
تهران: نشر دادگستر.
ناصر، الشیخ علی (1435)، «منطلقات فقهیة لإنتاج أسلحة الدمار الشامل»، فصلنامه الوحدة الاسلامیۀ، ش145.
نیکنام، محمدرضا، و همکاران (1402)، «حفظ محیط‌زیست در پرتو قواعد فقهیه»، مطالعات فقه و حقوق
اسلامی، ش30، ص289-320.
Hashmi, sohail h, Ethics and Weapons of Mass Destruction Religious and Secular Perspectives,
Cambridge University Press, 2004.
Djanaralieva, Kheda, Prohibition of the use of nuclear weapons under Islamic Law: filling the
gap of International Humanitarian Law ?, Asia Pacific Journal of International
Humanitarian Law, Vol. 4, 2023 Edition.