مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بررسی اندیشۀ امامیه و اهل سنت در مورد ارث پیامبران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
2 استادیار گروه مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه تاریخ، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
10.22034/fiqh.2024.448575.1203
چکیده
یکی از روایات معروف در کتب روایی اهل سنت، عبارتی از قول ابوبکر است که می‌گوید: «سمعتُ رسول الله (ص) یقول إنا مَعاشر الانبیاء لا نُوَرِّثُ ما ترکنا صَدَقَه». این حدیث نزد اهل سنت قطعی‌الصدور است؛ ولی امامیه آن را هم به لحاظ ضعف سند و هم به دلیل تعارض محتوای آن با کتاب و سنت، منکر شده است. دربارۀ این رویداد از دیدگاه امامیه و اهل سنت به صورت تطبیقی، پژوهش مستقل و جامعی انجام نگرفته است؛ از این‌رو تحقیق پیش‌رو با روش تحلیلی - توصیفی و با استفاده از اسناد کتابخانه‌ای، ابتدا به بررسی احتمال‌های ادبی این حدیث می‌پردازد و بعد از روشن‌شدن محتوای روایت با بیان تعارضات قرآنی و روایی آن و پاسخ به احتمال‌های نسخ و تخصیص، برداشت نهایی اهل سنت و شیعه را بیان می‌کند تا نگاه جامعی ارائه گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد این روایت خبر واحدی است که ساخته و پرداخته خلیفه اول بوده است و هدف از جعل آن، تصرف فدک از حضرت زهرا (س) و گرفتن حق ایشان بوده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

دراسة فکر الإمامیة وأهل السنة حول إرث الأنبیاء

نویسندگان العربیة

سیدمحمدجواد سایبان 1
سیدمحمدمهدی حسین پور 2
سیدعلی حسین پور 3
1 طالب ماجستیر فی الفقه وأصول القانون الإسلامی، کلیة فارابی، جامعة طهران، قم، إیران
2 أستاذ مساعد فی قسم المذاهب الکلامیة، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
3 أستاذ مساعد فی قسم التاریخ، مؤسسة الإمام الخمینی (ره) التعلیمیة والبحثیة، قم، إیران
چکیده العربیة

تُعدُّ إحدى الروایات المعروفة فی کتب أهل السنة عبارة منسوبة إلى أبی بکر، یقول فیها: «سمعتُ رسول الله (ص) یقول: إنا معاشر الأنبیاء لا نُورِّثُ ما ترکناه صدقة». هذه الحدیث عند أهل السنة قطعی الثبوت، لکن الإمامیة ترفضه من حیث ضعف السند ومن جهة تعارض مضمونه مع الکتاب والسنة. لم تُجرَ دراسة مستقلة وشاملة حول هذا الحدث من وجهة نظر الإمامیة وأهل السنة بطریقة مقارنة؛ لذا فإن البحث الحالی یستخدم المنهج التحلیلی - الوصفی وبالاعتماد على المصادر المکتبیة، ویبدأ أولاً بفحص الاحتمالات الأدبیة لهذا الحدیث، ثم بعد توضیح مضمون الروایة من خلال بیان التعارضات القرآنیة والروائیة ومناقشة احتمالات النسخ والتخصیص، یتم توضیح الرؤیة النهائیة لأهل السنة والشیعة لتقدیم نظرة شاملة. وتُظهر نتائج البحث أن هذه الروایة هی خبر آحاد تمت صناعتها من قبل الخلیفة الأول، وکان الهدف من وضعها هو الاستیلاء على فدک من السیدة فاطمة الزهراء (ع) وحرمانها من حقها. 

کلیدواژه‌ها العربیة

أبو بکر
إرث الأنبیاء
صدقة
التعارض مع الآیات
التعارض مع السنة
وجهة نظر الإمامیة
وجهة نظر أهل السنة
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله. (1385 هـ). شرح نهج‌البلاغه. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن‌بطال، أبو‌الحسن علی بن خلف بن عبد‌الملک. (1423 هـ). شرح صحیح البخارى لابن بطال. تحقیق: أبوتمیم یاسر بن إبراهیم. ریاض: مکتبة الرشد.
ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. [بی‌تا]. کتب و رسائل و فتاوی شیخ‌الاسلام ابن‌تیمیة. تحقیق: عبدالرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی. [بی‌جا]: مکتبة ابن‌تیمیة.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (۱۴۰۵ هـ). نواسخ القرآن. چ 1. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1379 هـ.ش). فتح الباری شرح صحیح البخاری. تحقیق: محب‌الدین الخطیب. بیروت: دار المعرفة.
ابن‌حنبل، احمد ابوعبدالله الشیبانی. (1415 هـ). مسند. چ 3. بیروت: دار احیاء تراث العربی.
ابن‌شاذان، فضل. [بی‌تا]. الایضاح. تحقیق: سیدجلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: [بی‌نا].
ابن‌طاووس، علی بن موسی. (1371 هـ.ش). الطرائف. چ 1. قم: خیام.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب. (۱۴۱۳ هـ). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. تحقیق: عبدالسلام عبد الشافی محمد. چ 1. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. [بی‌تا]. لسان العرب. چ 1. بیروت: دار صادر.
ابویعلی، احمد بن علی. (1426 هـ). مسند ابویعلی. چ 1. بیروت: دار المعرفه.
اربلی، علی بن عیسی ابن ابوالفتح. [بی‌تا]. کشف الغمه فی معرفه الائمه. بیروت: دار الاضواء.
آلوسی، سیدمحمود. [بی‌تا]. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
انصاری قرطبی، محمد بن احمد. (۱۴۰۵ هـ). الجامع لاحکام القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
انصاری، یعقوب بن ابراهیم. [بی‌تا]. الرد علی سیر الاوزاعی. تحقیق: ابو الوفا الافغانی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل. [بی‌تا]. صحیح بخاری. حاشیه السندی، الجزءالثانی. بیروت: دار صعب.
بدرالدین عینی، محمود بن احمد. [بی‌تا]. عمدة القاری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
بلاذری، احمد بن یحیی. (۱۹۵۶ م). فتوح البلدان. قاهره: [بی‌نا].
بیهقی، ابوبکر احمد بن الحسین بن علی. (1992 م). السنن الکبری. بیروت: دار المعرفه.
ترمذی، محمد بن عیسی. (1403 هـ). سنن ترمذی. چ 2. بیروت: دار الفکر.
تمیمی حنبلی، حمد بن ناصر. [بی‌تا]. الفواکه العذاب فی الرد علی من لم یحکم السنة والکتاب. [بی‌جا]: [بی‌نا].
حلبی، شیخ ابوصلاح. (1417 هـ). تقریب المعارف فی الکلام. تحقیق: فارس تبریزیان الحسون. قم: فارس الحسون.
رازی، محمد بن ابی‌بکر. (۱۴۲۰ هـ). مختار الصحاح. چ 5. بیروت: المکتبة العصریة - الدار النموذجیة.
زبیدی، محمدمرتضی. [بی‌تا]. تاج العروس من جواهر القاموس. تحقیق: مجموعة من المحققین. [بی‌جا]: دار الهدایة.
زرقانی، محمد بن عبدالباقی. (1424 هـ). شرح الزرقانی علی موطا الامام مالک. قاهره: المکتبه الثقافه الدینیه.
زمخشری خوارزمی، ابوالقاسم جارالله محمود بن عمر. [بی‌تا]. الکشاف. بیروت: دار المعرفه.
سبحانی، جعفر. (1419 هـ). الحدیث النبوی بین الروایه و الدرایه. چ 1. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبکی، علی بن عبدالکافی. (۱۴۰۴ ق). الابهاج فی شرح المنهاج علی منهاج الوصول الی علم الاصول للبیضاوی. تحقیق: جماعة من العلماء. چ 1. بیروت: دار الکتب العلمیة.
سرخسی، محمد بن ابی‌سهل. [بی‌تا]. المبسوط. بیروت: دار المعرفه.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1404 هـ). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (ره).
شیخ مفید، محمد بن محمد. (1414 هـ). رساله حول حدیث «نحن معاشر الانبیاء لانورث». تحقیق: محمدرضا حسینی جلالی. چ 2. بیروت: المطبعه دارالمفید.
_______________. [بی‌تا]. الامالی. چ 3. نجف: مطبعه حیدریه.
صالحی شامی، محمد بن یوسف. (۱۴۱۴ هـ). سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد. تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض. چ 1. بیروت: دار الکتب العلمیة.
صبحی، صالح. (1363 هـ.ش). علوم حدیث و مصطلحه. قم: منشورات رضی.
صدر، محمدباقر. (1403 هـ،)؛ فدک فی التاریخ. بیروت: دار التعاریف للمطبوعات.
صنعانی، ابوبکر عبدالرزاق بن همام. (1403 هـ). المصنف. چ 2. بیروت: المکتب الاسلامی.
طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن. (1390 هـ.ش). مجمع البیان فی تفسیرالقرآن. چ 4. تهران: کتابفروشی اسلامی.
_______________. [بی‌تا]. الاحتجاج. ترجمه و شرح: نظام‌الدین احمد غفاری مازندرانی. تصحیح: پاکتچی. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
طیفور، ابوالفضل احمد بن ابی‌طاهر. (1422 هـ). بلاغات النساء. بیروت: المکتبه العصریه.
عسقلانی، ابن‌حجر. [بی‌تا]. الاصابه فی تمییز الصحابه. بیروت: دار الکتاب العربی.
عسگری، سیدمرتضی. (1382 هـ.ش). نقش ائمه در احیای دین. چ 1. تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1373 هـ). کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد. تحقیق: زنجانی. چ 4. [بی‌جا]: [بی‌نا].
_______________. (1982 م). نهج الحق و کشف الصدق. تعلیق: شیخ فرج‌الله حسنی. بیروت: دار الکتاب اللبنانی و مکتبه المدرسه.
_______________. [بی‌تا]. منهاج الکرامه فی معرفه الامامه. تحقیق: عبدالرحیم مبارک. چ 1. قم: مؤسسه پژوهشی و مطالعات عاشورا.
عمادی، محمد بن محمد. [بی‌تا]. ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم (تفسیر ابی‌السعود). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فخر رازی شافعی، محمد بن عمر. [بی‌تا]. التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب. [بی‌جا]: [بی‌نا].
فضلی، عبدالهادی. (1420 هـ). أصول علم الرجال. بیروت: مؤسسة ام القری للتحقیق و النشر.
قشیری نیشابوری، ابوالحسین مسلم بن الحجاج. (1407 هـ). صحیح مسلم. تحقیق: احمد عمر هاشم و موسی شاهین کاشین. چ 1. بیروت: مؤسسه عزالدین.
کاشانی، علاءالدین. (۱۹۸۲ م). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. چ 2. بیروت: دار الکتاب العربی.
کوفی، ابوالقاسم علی بن احمد. (1373 هـ.ش). الاستغاثه فی بدع الثلاثه. تهران: اعلمی.
مدیرشانه‌چی، کاظم. (1362 هـ.ش). علم الحدیث و درایه الحدیث. چ 3. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین بن علی. (1983 م). مروج الذهب و معادن الجواهر. چ 5. بیروت: دارالاندلس.
مظفر، محمدرضا. (1405 هـ). اصول الفقه. [بی‌جا]: دانش اسلامی.
مقری فیومی، احمد بن محمد. [بی‌تا]. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. بیروت: المکتبة العلمیة.
نحاس، احمد بن محمد. [بی‌تا]. الناسخ و المنسوخ فی القرآن الکریم. بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة.
نسائی، ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب. (1386 هـ.ش). ویژگی‌های امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع). ترجمه: فتح‌الله نجارزادگان. چ 2. قم: بوستان کتاب.
واقدی، محمد بن سعد کاتب (1388 هـ.ش). الطبقات الکبری. قاهره: دار التحریر.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابوعبدالله. (1979 م). معجم البلدان. بیروت: دار صادر.