مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بررسی ضابطه و ملاک تشخیص ادراک و تمییز اطفال و نوجوانان (تطبیقی با فقه مذاهب خمسه و قوانین موضوعه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران
2 دانش آموخته دکتری فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران
10.22034/fiqh.2024.472340.1224
چکیده
اصطلاح «تمییز» در لسان فقیهان و حقوقدانان همواره فارق بین دو دسته کودکان است. اما ضابطه و ملاک تشخیص تمییز کودکان چیست؟ در این پژوهش با روش تحقیقِ کاربردی - توصیفی و کتابخانه‌ای و با توجه ‌به بررسی فقه مذاهب خمسه، برای تمییز دو معیار «سِنّی» و «شناختی» بیان شده است. با این‌ وجود ضابطه اساسی در تعیین و تشخیص تمییز، معیار شناختی است که بر اساس آن کودک به درک ماهیت افعال، حسن و قبح امور، سود و زیان خود نایل می‌شود. فقیهان عامه بیشتر سن هفت‌سال را آغاز سن تمییز می‌دانند؛ همچنین در برخی از قوانین وضع‌شده همین سن ملاک عمل قرار گرفته است. در روایات به جنبه تعلیم حلال و حرام و آغاز یادگیری کودک در سنین هفت تا ده‌سال اشاره شده است. مجموع لسان فقیهان و روایات میزان درک و شعور کودک را ملاک می‌داند؛ اما ازآنجاکه تشخیص این موضوع از یک‌سو مشکل و از کودکی به کودک دیگر متفاوت است، از طرف دیگر قانون‌گذاری در این‌باره یک ملاک واحد را می‌طلبد؛ درنتیجه - با حفظ معیار شناختی به‌مانند ماده ۹۱ ق.م.ا - سن هفت‌سال در عبادات و سن ده‌سال در معاملات آغاز سن تمییز خواهد بود؛ از این‌رو «عبادات کودک شرعیت دارد»؛ ولی ازآنجاکه دربارۀ تبعات اجتماعی عمل خود درکی ندارند، بر اساس مواد ۱۲۱۲ و ۱۲۱۵ قانون مدنی معاملات آنها - جز تملک بلاعوض - باطل و بی‌اثر است در امور جزئی نیز به همین دلیل و بر اساس ماده ۱۴۶ و مفاد ماده ۹۱ ق.م.ا کودکان مبرا از مسئولیت کیفری هستند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

تحلیل ضوابط ومعاییر تمییز وإدراک الأطفال والمراهقین دراسة مقارنة مع فقه المذاهب الخمسة والقوانین الوضعیة

نویسندگان العربیة

الامیر البارانی البیرانوند 1
عبدالله المختاری 2
1 خریج ماجستیر فی الفقه والحقوق الخاصة، جامعة الشهید مطهری، طهران، إیران
2 خریج دکتوراه فی الفقه والحقوق الجزائیة، جامعة الشهید مطهری، طهران، إیران
چکیده العربیة

إن مصطلح "التمییز" فی لسان الفقهاء والحقوقیین یُستخدم عادةً للتفریق بین فئتین من الأطفال. ولکن ما هو الضابط والمعیار لتحدید تمییز الأطفال؟ فی هذا البحث، باستخدام منهج بحث عملی - وصفی ومکتبی، ومع دراسة فقه المذاهب الخمسة، تم عرض معیارین للتمییز: "السن" و"الإدراک". ومع ذلک، فإن الضابط الأساسی فی تحدید التمییز هو المعیار الإدراکی، والذی بموجبه یتمکن الطفل من فهم طبیعة الأفعال، والتمییز بین الحسن والقبیح، والمصلحة والضرر. یرى غالبیة فقهاء أن سن السابعة هی بدایة سن التمییز، کما أن فی بعض القوانین یُعتبر هذا السن معیارًا. وقد أشارت الروایات إلى أهمیة تعلیم الحلال والحرام للطفل، و أن بدایة تعلم الطفل تکون فی سن سبع إلى عشر سنوات. ومن مجمل ما ورد فی لسان الفقهاء والروایات، فإن مستوى إدراک الطفل وفهمه هو المعیار. ولکن بما أن تحدید هذا الأمر صعب من جهة، ویختلف من طفل لآخر من جهة أخرى، فإن التشریع فی هذا الصدد یتطلب ضابطًا موحدًا. وبالتالی - مع الحفاظ على المعیار الإدراکی کما ورد فی المادة 91 من قانون العقوبات الإیرانی - فإن سن السابعة للعبادات وسن العاشرة للمعاملات هما بدایة سن التمییز. ولذلک، قیل إن "عبادات الطفل مشروعة"، ولکن نظرًا لأن الأطفال لا یدرکون النتائج الاجتماعیة لأفعالهم، فإن معاملات الأطفال، باستثناء الهبة، باطلة وبلا أثر وفقًا للمادتین 1212 و1215 من القانون المدنی. وبنفس السبب، ووفقًا للمادة 146 ومضمون المادة 91 من قانون العقوبات، فإن الأطفال معفون من المسؤولیة الجنائیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

التمییز
الإدراک
الصبی الممیز
حدود التمییز
الأطفال والمراهقون
المذاهب الخمسة
ابن‌براج طرابلسى، قاضى عبدالعزیز. (1406 هـ). المهذب (لابن‌البراج). چ 1. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌حنبل، احمد. (1430 هـ). الجامع لعلوم الإمام أحمد - الفقه. چ 1. جمهوریة مصر العربیة: دار الفلاح للبحث العلمی وتحقیق التراث.
ابن‌عابدین، محمد بن عمر. [بی‌تا]. قرة العین الخیار لتکملة رد المحتار علی الدر المختار شرح تنویر الأبصار. بیروت: دار الفکر.
ابولحیة، نورالدین. [بی‌تا]. حقوق الأولاد النفسیة و الصحیة. بیروت: دار الأنوار.
اردبیلی، محمدعلی. (1401 هـ.ش). حقوق جزای عمومی. تهران: نشر میزان.
أفندی، علی حیدر. (1401 هـ). درر الاحکام شرح مجلة الاحکام. چ 1. بیروت: دار جیل.
آلوسی، شهاب‌الدین. (1415 هـ). روح المعانی. چ 1. بیروت: دارالکتب العلمیة.
انصاری شیرازى، قدرت‌الله؛ و پژوهشگران مرکز فقهى ائمه اطهار. (1429 هـ). موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها. چ 1. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار (ع).
بهوتی، منصور بن یونس. [بی‌تا]. کشاف القناع عن متن الاقناع. بیروت: دار الکتب العلمیة.
جزیری، عبدالرحمان بن حمد عوض. (1424 هـ). الفقه علی المذاهب الاربعه. چ 2. بیروت: دار الکتب العلمیة.
جمعی از پژوهشگران. (1423 هـ). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت (ع). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
حائرى، سیدعلى بن محمد. (1418 هـ). ریاض المسائل (ط - الحدیثة). چ 1. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
حلّى، جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چ 2. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّى، مقداد بن عبداللّه سیورى. (1403 هـ). نضد القواعد الفقهیة على مذهب الإمامیة. چ 1. قم: کتابخانه آیت‌‌الله مرعشى نجفی (ره).
خمینى، سیدروح‌اللّه. (1426 هـ). توضیح المسائل (امام خمینى). چ 1. [بی‌جا]: [بی‌نا].
ذهبی، شمس‌الدین. (1427 هـ). سیر اعلام النبلاء. قاهرة: دار الحدیث.
رضایی زارچی، الهام. (1390 هـ.ش). «بررسی فقهی افعال صبی ممیز بر اساس آرای شیخ طوسی و امام خمینی». پایان‌نامه ارشد. رشته فقه و حقوق اسلامی. دانشگاه یزد.
الزُّحَیْلِیّ، وَهْبَة بن مصطفى. (1409 هـ). الفِقْهُ الإسلامیُّ وأدلَّتُهُ. چ 4. سوریه: دار الفکر.
سرخسی، محمد بن احمد. (1414 هـ). المبسوط. بیروت: دار المعرفة.
سلار دیلمى، حمزة بن عبدالعزیز. (1404 هـ). المراسم العلویة و الأحکام النبویة. چ 1. قم: منشورات الحرمین.
سیفی مازندرانى، على‌اکبر (1429 هـ). دلیل تحریر الوسیلة - أحکام الأسرة. چ 1. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
شافعی، محمد بن ادریس. (1410 هـ). الأم. بیروت: دار المعرفة.
شربینی، محمد بن خطیب. [بی‌تا]. مغنی المحتاج الی معرفة معنای الفاظ المنهاج. بیروت: دار المعرفة.
صالحی دوغائی، مصطفی. (1398 هـ.ش). «ماده 91 قانون مجازات اسلامی در سنجه مبانی و اجرا». پایان‌نامه کارشناسی ارشد معارف اسلامی و حقوق. دانشگاه امام صادق (ع).
طباطبایی یزدى، سیدمحمدکاظم (1419 هـ). العروة الوثقى (المحشّى). چ 1. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسى، محمد بن حسن. (1387 هـ). المبسوط فی فقه الإمامیة. چ 3. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
_______________. (1390 هـ). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. چ 1. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
_______________. (1400 هـ). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى. چ 2. بیروت: دار الکتاب العربی.
_______________. (1407 هـ). الخلاف. چ 1. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
_______________. [بی‌تا]. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: احیاء التراث العربی.
عاملى (شهید اول)، محمد بن مکى. (1410 هـ). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. چ 1. بیروت: دار التراث - الدار الإسلامیة.
عاملى، محمد بن على موسوى. (1411 هـ). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. چ 1. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر. (1413 هـ). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. چ 2. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
_______________. (1414 هـ). تذکرة الفقهاء (ط - الحدیثة). چ 1. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
_______________. (1420 هـ). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ط - الحدیثة). چ 1. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
غیتابی حنفی، محمود بن احمد. (1420 هـ). البنایة شرح الهدایة. چ 1. بیروت: دار الکتب العلمیة.
فتح‌اللهی، زهرا. (1395 هـ.ش). «تبین ماهیت رشد و تمییز و احکام آن در فقه فریقین و حقوق موضوعه». پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی. دانشگاه قم.
فخرالمحققین حلّى، محمد بن حسن. (1387 هـ). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. چ 1. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
قرطبی، محمد بن احمد. (1384 هـ.ش). الجامع لأحکام القرآن للقرطبی. چ 2. قاهره: دار الکتب المصریه.
کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر. (1422 هـ). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء (ط - الحدیثة). چ 1. قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1407 هـ). الکافی (ط - الإسلامیة). چ 4. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مرداوی، علی بن سلیمان. [بی‌تا]. الانصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. چ 2. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
میرسعیدی، منصور. (1383 هـ.ش). مسئولیت کیفری؛ قلمرو و ارکان. چ 4. تهران: نشر میزان.
نجفى، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. چ 7. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نووی، یحیی بن شرف. (1408 هـ). تحریر التنبیه. چ 1. دمشق: دار القلم.
_______________. (1412 هـ). روضة الطالبین. بیروت: المکتب الاسلامی.
_______________. (2005 م). المجموع شرح المهذّب. [بی‌جا]: بیت الافکار الدولیه.
الهام، غلامحسین؛ و محسن برهانی. (1401 هـ.ش). درآمدی بر حقوق جزای عمومی. چ 7. تهران: نشر میزان.
همدانی، مصطفی. (1395 هـ.ش). «کیفر اخروی کودک مراهق در تجاوز به حقوق و اموال دیگران»، پژوهش‌های فقهی. دوره 12. ش 3. ص 631 - 662.