مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعه تطبیقی اثبات زوجیت از طریق اقرار از منظر مذاهب فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران
10.22034/fiqh.2024.466897.1217
چکیده
از ادله اثباتی در نظام حقوقی اسلام «اقرار» است و با توجه به اهمیت ازدواج در این نظام حقوقی، سؤال اصلی پژوهش این است که دیدگاه مذاهب اسلامی در رابطه با قدرت اثباتی اقرار در اثبات اصل نکاح از چه کیفیتی برخوردار است؟ آیا اقرار به نحو مطلق، توانایی اثبات دارد یا اینکه توانایی اثبات آن مقّید به ظروفی خاص است که در صورت فراهم بودن آنها، قدرت اثباتی دارد؟ پژوهش کنونی که به شیوه­ی توصیفی – تحلیلی و با هدف تطبیق و مقایسه­ی دیدگاه­های مختلف فقهی صورت گرفته، نشان می‌دهد که توانایی اثباتی اقرار بر نکاح همراه با تصدیق طرف مقابل، از نظر فقیهان امامیه، حنفیه و حنابله و زیدیه و شافعیه (قول جدید) مطلق است و نیازی به سایر ادله نیست اما از دیدگاه فقیهان مالکی، قدرت اثباتی اقرار مقیّد به این است که زوجین، در غیر وطن خودشان باشند، اما اگر در وطن خودشان باشند، اقرار، راه اثبات نیست بلکه نیاز به سایر ادله است. اجرای دیدگاه فقیهان مالکی در برخی موارد می‌تواند به تعطیلی استیفای حق، منجر شود اما دیدگاه دیگر که پشتوانه آن شیوه‌ی عملی عقلای عالم است، از استحکام فقهی برخوردار می‌باشد. همچنین با توجه به این که اصل 12 قانون اساسی، مذاهب اسلامی را در احوال شخصیه از جمله نکاح تابع فقه خود می­داند و عمل طبق فقه آنان را در دادگاههای ایران رسمیت داده لذا تبیین دیدگاه مذاهب در این مسأله، می‌تواند مفید باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دراسة مقارنة لإثبات الزواج بالإقرار من وجهة نظر المذاهب الفقهیة

نویسنده العربیة

سیدمحمد مهدی صابر
أستاذ مساعد فی قسم الفقه وأصول الحقوق الإسلامیة، کلیة العلوم الإنسانیة والاجتماعیة، جامعة أردکان، أردکان، إیران
چکیده العربیة

"الإقرار" هو الحد الأدلة الإثباتیة فی النظام القانونی الإسلامی، وبالنظر إلى أهمیة الزواج فی هذا النظام القانونی، فإن السؤال الرئیسی للبحث هو: ما هی وجهة نظر المذاهب الإسلامیة فیما یتعلق بقوة الإثبات للإقرار فی إثبات أصل الزواج؟ هل یکفی الإقرار بشکل مطلق لإثبات الزواج، أم أن القدرة على إثباته تقتصرعلى شروط معینة، له قوة الإثبات إذا توفرت؟ الدراسة الحالیة، التی أُجریت بطریقة وصفیة تحلیلیة بهدف المقارنة بین وجهات النظر الفقهیة المختلفة، تُظهر أن القدرة الإثباتیة للإقرار فی الزواج مع تصدیق الطرف الآخر هی مطلقة عند فقهاء الإمامیة والحنفیة والحنابلة والزیدیة والشافعیة (المذهب الجدید)، ولا حاجة لأدلة أخرى. بینما یرى فقهاء المالکیة أن تقتصر القوة الإثباتیة للاقرار على إذا کان الزوجان فی بلد أجنبی ، أما إذا کانا فی وطنهما، فإن الإقرار لا یکون دلیلاً لإثبات الزواج ویحتاج إلى أدلة أخرى. تنفیذ وجهة نظر فقهاء المالکیة فی بعض الحالات قد یؤدی إلى تعطیل استیفاء الحق، بینما الرأی الآخر، المدعوم من الأسلوب العملی للعقلاء، یتمتع بقوة فقهیة متینة. کذلک، بالنظر إلى أن المادة 12 من الدستور تعتبر المذاهب الإسلامیة خاضعة لفقهها فی الأحوال الشخصیة، بما فی ذلک الزواج، وتعترف بممارسة الفقه الخاص بکل مذهب فی المحاکم الإیرانیة، فإن توضیح وجهات نظر المذاهب فی هذا الموضوع قد یکون مفیدًا.

کلیدواژه‌ها العربیة

الأدلة الإثباتیة
الإقرار
المذاهب الفقهیة
الفقه الإمامی
المذاهب الأربعة
الفقه الزیدی
قرآن کریم
ابن ابى جمهور احسایی، محمد بن على (1405 ق)، عوالی اللئالی العزیزیة، 4 جلد، چاپ اول، قم – ایران: دار سید الشهداء للنشر.
ابن المرتضی، احمد بن یحیی(بی تا)، التاج المذهب لأحکام المذهب، 8 جلد، صنعاء – یمن: دار الکتاب الاسلامی.
ابن قدامة، ابو محمد عبدالله بن احمد بن محمد(1969 م)، المغنی لابن قدامة، تحقیق طه الزینی، محمود عبدالوهاب فاید، عبدالقادر عطا و محمود غانم غیث، 10 جلد، چاپ اول، قاهره – مصر: مکتبة القاهرة. 
ابن ماجه، ابو عبدالله محمد بن یزید القزوینی(بی تا)، سنن ابن ماجه، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، 2 جلد، بی جا: دار إحیاء الکتب العربیة.
ابو عبدالله المالکی، محمد بن احمد بن محمد علیش (1409 ق)، منح الجلیل شرح مختصر خلیل، 9 جلد، بیروت – لبنان: دارالفکر.
البستانی، فؤاد افرام (1389)، منجد الطلاب، ترجمه محمد بندر ریگی، در یک جلد، تهران – ایران: اسلامی.
الترمذی، محمد بن عیسی بن سَورة بن موسی بن الضحاک(1395 ق)، سنن الترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر و محمد فؤاد عبدالباقی و ابراهیم عطوة، 5 جلد، چاپ دوم، مصر: شرکت چاپ مصطفی البابی الحلبی.
الجزیری، عبدالرحمن بن محمد عوض (1424 ق)، الفقه علی المذاهب الاربعة، 5 جلد، چاپ دوم، بیروت – لبنان: دارالکتب العلمیة.
الجندی المالکی المصری، خلیل بن اسحاق بن موسی، ضیاءالدین (1429 ق)، التوضیح فی شرح مختصر ابن الحاجب، 8 جلد، چاپ اول، مرکز نجیبویه للمخطوطات و خدمة التراث.
الزرقانی المصری، عبدالباقی بن یوسف بن احمد (1422 ق)، شرح الزرقانی علی مختصر خلیل، 8 جلد، چاپ اول، بیروت- لبنان: دار الکتب العلمیة.
الزَّبیدی الیمنی الحنفی، ابوبکر بن علی بن محمد الحدادی العبادی(1322 ق)، الجوهرة النیرة علی مختصر القدوری، 2 جلد، چاپ اول، بی جا: المطبعة الخیریة.
المجلسی الشنقیطی، محمد بن محمد سالم (1436 ق)، لوامع الدرر فی هتک أستار المختصر، 15 جلد، چاپ اول، نواکشوط – موریتانیا: دار الرضوان.
النووی، ابو زکریا محیی الدین یحیی بن شرف(بی تا)، المجموع شرح المهذب (مع تکملة السبکی و المطیعی)، 20 جلد، بی جا: دار الفکر.
بخاری، محمد بن اسماعیل ابو عبدالله (1422 ق)، الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول الله صلی الله علیه و آله، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، 9 جلد، چاپ اول، بی جا: دار طوق النجاة.
جوهری، اسماعیل بن حماد(1410 ق)، تاج اللغة و صحاح العربیة، 6 جلد، چاپ اول، بیروت – لبنان: دار العلم للملایین.
حرّ عاملى، محمد بن حسن (1409 ق)، وسائل الشیعة، 30 جلد، چاپ اول، قم- ایران: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حکیم، سید محسن طباطبایى (1416 ق)، مستمسک العروة الوثقى، 14 جلد، چاپ اول، قم – ایران: مؤسسة دار التفسیر.
حمیری، نشوان بن سعید(1420 ق)، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، 23 جلد، چاپ اول، بیروت – لبنان: دار الفکر المعاصر.
خمینی، سید روح الله موسوی(بی تا)، تحریر الوسیلة، 2 جلد، چاپ اول، قم – ایران: موسسه مطبوعات دارالعلم.
خویى، سید ابو القاسم موسوى (1418 ق)، موسوعة الإمام الخوئی، 33 جلد، چاپ اول، قم – ایران: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412 ق)، مفردات الفاظ القرآن، در یک جلد، چاپ اول، لبنان - سوریه: دار العلم - الدار الشامیة.
سبزواری، سید عبدالاعلی (1413 ق)، مهذّب الاحکام، 30 جلد، چاپ چهارم، قم – ایران: مؤسسه المنار.
شبیری زنجانى، سید موسى (1419 ق)، کتاب نکاح (زنجانى)، 25 جلد، چاپ اول، قم – ایران: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز.
شعبانی، مریم و نقیبی، سید ابوالقاسم و جعفری هرندی، محمد(1399)، رویکردهای فقهی و حقوقی به عقد نکاح و ماهیت مهریه از منظر فقهای مذاهب خمسه، فصلنامه حقوق پزشکی، 14 (ویژه نامه)، 515 تا 524.
شهید ثانى، زین الدین بن على (1413 ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، 15 جلد، چاپ اول، قم – ایران: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شهید ثانی، زین الدین بن علی(1410 ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، 10 جلد، قم- ایران: کتابفروشی داوری.
شمس الدین، محمد بن احمد الخطیب الشربینی (1415 ق)، مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج، 6 جلد، چاپ اول، بی جا.
صاحب جواهر (نجفی)، محمد حسن(1404 ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، چاپ هفتم، بیروت – لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
ضیائی، محمد عادل و شریفی، بی­گرد(1393)، وجود شاهد در نکاح از منظر فقه مذاهب اسلامی، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، دوره جدید (37)، 84 تا 91.
عبدالرحمن، محمود (بی تا)، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیة، 3 جلد، بی جا.
عبدالله کریم، فاروق(2004 م)، الوسیط فی شرح قانون الاحوال الشخصیة العراقی، سلیمانیه – عراق: جامعة السلیمانیة.
علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1388 ق)، تذکرة الفقهاء (ط - القدیمة)، در یک جلد، چاپ اول، قم – ایران: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی(1413 ق)، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، 3 جلد، قم – ایران: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فراهیدی، خلیل بن احمد(1410 ق)، کتاب العین، 8 جلد، چاپ دوم، قم – ایران: نشر هجرت.
کلینی، محمد بن یعقوب ( 1407 ق)، الکافی، 8 جلد، چاپ چهارم، تهران- ایران: دار الکتب الاسلامیة.
محقق حلّى، نجم الدین، جعفر بن حسن (1408 ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، 4 جلد، چاپ دوم، قم – ایران: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق داماد، سید مصطفی( بی تا)، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، در یک جلد، قم – ایران: بی نا.
محقق کرکی، علی بن حسین(1414 ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، 13 جلد، قم – ایران: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
مغنیه، محمد جواد (1421 ق)، الفقه على المذاهب الخمسة، 2 جلد، چاپ دهم، بیروت – لبنان: دار التیار الجدید - دار الجواد.
نیسابوری، مسلم بن حجاج ابوالحسن قشیری(بی تا)، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل الی رسول الله صلی الله علیه و آله، 5 جلد، بیروت – لبنان: دار احیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1426 ق)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ اول، قم – ایران: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
یزدى، سید محمد کاظم طباطبایى (1409 ق)، العروة الوثقى (للسید الیزدی)، 2 جلد، چاپ دوم، بیروت – لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.