مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

نقش آیۀ تجارت در حجیت شخص حقوقی از دیدگاه امام خمینی و جصاص

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانى حقوق اسلامى، دانشگاه قم، قم، ایران
10.22034/fiqh.2024.423870.1184
چکیده
پیشرفت و توسعۀ همه‎جانبۀ جهان، سبب شده است بشر برای تسهیل امورات زندگی، اقدام به تأسیس شرکت‌ها، بانک‌ها، بیمه‎ها و ... کند. ایجاد این مراکز و مؤسسات، مسئله‌‎ای به نام شخصیت حقوقی را پدید آورد که عُقلا ضرورت وجود اشخاص حقوقی را پذیرفته‌اند و بسیاری از این اشخاص و احکام مرتبط با آنها را معتبر می‌دانند؛ اما مشروعیت شخص حقوقی نزد شریعت دارای تردید است. مهم‎ترین مستند در شریعت برای رد یا اثبات این مقوله، آیۀ تجارت است. بی‌تردید این آیه از جمله آیات پرکاربرد در ابواب مختلف فقه به‌ویژه باب معاملات است. بی‌شک اثبات مشروعیت اشخاص حقوقی به ‌وسیلۀ آیۀ تجارت، آثار فراوانی در فقه دارد که در این مقاله درصدد پرداختن به آن هستیم. اگرچه در کتب فقهی مختلف آیۀ تجارت بررسی شده است، بحث از این آیه ناظر به اثبات شخص حقوقی، از مسائل جدید و دارای فقر پژوهشی است؛ از این‌رو تحقیق حاضر با روش تحلیلی - توصیفی به بررسی نقش آیۀ تجارت در حجیت شخص حقوقی از دیدگاه امام خمینی و جصاص می‌پردازد. این نوشتار نتیجه می‌گیرد که از دیدگاه این دو فقیه بزرگ، با آیۀ تجارت می‌توان مشروعیت شخص حقوقی یا دست‌کم حجیت تصرفات او را به اثبات رساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دور آیة التجارة فی حجیة الشخص الاعتباری من وجهة نظر الإمام الخمینی والجصّاص

نویسندگان العربیة

محمد سروستانی 1
محمد علی الراغبی 2
1 طالب دکتوراه فی الفقه وأصول الشریعة الإسلامیة، جامعة قم، قم، إیران
2 أستاذ مشارک فی قسم الفقه وأصول الشریعة الإسلامیة، جامعة قم، قم، إیران
چکیده العربیة

لقد أدى التقدم والتطور الشامل فی العالم إلى سعی الإنسان لتسهیل أمور حیاته من خلال تأسیس الشرکات، والبنوک، وشرکات التأمین وغیرها. وقد أدّى إنشاء هذه المراکز والمؤسسات إلى ظهور مسألة الشخص الاعتباری، وهو الأمر الذی قبل به العقلاء واعتبروا وجود الأشخاص الاعتباریین ضروریاً، کما اعتبروا العدید من هذه الشخصیات والأحکام المرتبطة بها معتبرة. ومع ذلک، فإن مشروعیة الشخص الاعتباری فی الشریعة ما زالت محل شک. تعد آیة التجارة من أهم الأدلة الشرعیة المستخدمة فی إثبات أو نفی هذه المسألة. ومن المؤکد أن هذه الآیة تُعد من الآیات الأکثر استخدامًا فی أبواب مختلفة من الفقه، وخاصة فی باب المعاملات. ولا شک أن إثبات مشروعیة الأشخاص الاعتباریین عبر آیة التجارة له آثار کبیرة فی الفقه، وهذا المقال یهدف إلى تسلیط الضوء على هذا الأمر. رغم أن آیة التجارة قد تمت دراستها فی کتب الفقه المختلفة، إلا أن مناقشة هذه الآیة فیما یتعلق بإثبات الشخص الاعتباری تُعد من المسائل الجدیدة وتفتقر إلى البحث الکافی. لذلک، یسعى هذا البحث باستخدام المنهج الوصفی - التحلیلی لدراسة دور آیة التجارة فی حجیة الشخص الاعتباری من وجهة نظر الإمام الخمینی والجصّاص. وتستنتج هذه الدراسة أن من وجهة نظر هذین الفقیهین الکبیرین، یمکن من خلال آیة التجارة إثبات مشروعیة الشخص الاعتباری، أو على الأقل حجیة تصرفاته.

کلیدواژه‌ها العربیة

آیة التجارة
الشخص الاعتباری
الشخص الطبیعی
الإمام الخمینی
الجصّاص
المشروعیة
الحجیة
قرآن کریم
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1404 هـ). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابی‌زهره، محمد بن أحمد. [بی‌تا]. المعجزة الکبری، القرآن. [بی‌جا]: دار الفکر العربی.
اردبیلی، احمد بن محمد. [بی‌تا]. زبده البیان فی بیان احکام االقرآن. تهران: المکتبة الجعفریه لاحیاء آثار الجعفریه.
آلوسی، شهاب‌الدین محمود. (1415 هـ). روح المعانی. محقق: علی عبدالباری عطیة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
انصاری، مرتضی. (1440 هـ). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
تبریزی، میرزاجواد. [بی‌تا]. ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب. قم: مطبعه مهر.
جصاص، أحمد بن علی. (1415 هـ). أحکام القرآن. المحقق: عبدالسلام محمد علی شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1410 هـ). الصحاح. چ 1. بیروت: دار العلم للملایین.
حائری، سیدکاظم. (1381 هـ.ش). فقه العقود. قم: مجمع الفکر اسلامی.
خمینی، سیدروح‌الله. (1421 هـ). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 هـ). مفردات ألفاظ القرآن. چ 1. لبنان: دار العلم.
روحانی، محمدصادق. (1429 هـ). منهاج الفقاهه. قم: انوار الهدی.
سبحانی، جعفر. [بی‌تا]. رسائل فقهیه. قم: مؤسسه الامام الصادق (ع).
سیوطی، جلال‌الدین عبد‌الرحمن ابن ابی‌بکر. (1401 هـ). الاکلیل فی استنباط التنزیل. تحقیق: سیف‌الدین عبدالقادر الکاتب. بیروت: دار الکتب العلمیه.
شریف مرتضی، علی بن حسین. (1405 هـ). رسائل الشریف المرتضی. چ 1. قم: دار القرآن الکریم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390 هـ.ش). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372 هـ.ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چ 3. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1422 هـ). تفسیر الطبری. محقق: عبدالله بن عبدالمحسن الترکی. [بی‌جا]: دار هجر.
عبدالرحمان، محمد. [بی‌تا]. معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة. 2 ج. عربی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (1373 هـ.ش). کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی.
فراهیدی، خلیل ابن احمد. (1410 هـ). کتاب العین. چ 2. قم: نشر هجرت.
فرج الصده، عبدالمنعم. [بی‌تا]. اصول القانون. بیروت: دار النهضه العربیه.
الکیاالهراسی الشافعی، علی بن محمد. (1405 ق). أحکام القرآن. تحقیق: موسی محمد علی و عزة عبد عطیة. الطبعة الثانیة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
لجنة الفقه المعاصر. (1444 هـ). الشخص الاعتباری. قم: دفتر فقه معاصر.
مشکینی، علی. (1392 هـ.ش). مصطلحات الفقه. قم: دار الحدیث.
مکارم شیرازی، ناصر. (1425 هـ). انوار الفقاهه. قم: مدرسه الامام علی ابن ابی‌طالب (ع).
واسطی زبیدی، محب‌الدین سید ‌محمد مرتضی. (1414 هـ). تاج العروس من جواهر القاموس. چ 1. بیروت: دار الفکر.