مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بررسی تطبیقی مبدأ خیار غبن از دیدگاه مذهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران
3 استادیار گروه علوم قرآنی و فقه جعفری، پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، مشهد، ایران
10.22034/fiqh.2024.453805.1206
چکیده
بیع یکی از عقود لازم است که لزوم آن به واسطه اموری همچون خیار از بین می‌رود. یکی از خیارات، خیار غبن است. بحث در خیار غبن از دو حیث مورد توجه است؛ اول: اهمیت تعیین مبدأ خیار؛ دوم: تعیین مبدأ خیار غبن. اهمیت تعیین مبدأ در خیار، با ترتب احکام خیار و حصول آثار خیار مشخص می‌شود. در این پژوهش به روش تحلیلی - توصیفی و کتابخانه‌ای به بررسی اقوال فقیهان مذاهب اسلامی پرداخته شده است. این پژوهش نتیجه می‌گیرد از نظر عالمان مذاهب اسلامی دو قول برای مبدأ خیار غبن وجود دارد؛ اول: روشن‌شدن غبن، شرط شرعی در اثبات خیار غبن باشد. دوم: آشکارشدن غبن، کاشف از ثبوت خیار از ابتدای عقد است. عالمان برای اثبات شرط شرعی‌بودن ظهور غبن خیار غبن به روایات و اجماع تمسک کرده‌اند. برای کاشف عقلی‌بودن نیز به بنای عقلا و حدیث لاضرر استناد شده است. به نظر نگارندگان، دلایل شرط شرعی با اشکال‌های سندی و دلالی روبرو است و از استحکام کافی برخوردار نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دراسة مقارنة لمبدأ خیار الغبن من منظور المذاهب الإسلامیة

نویسندگان العربیة

سیامک قیاسی سررکی 1
امین قیاسی سررکی 2
محمد عربشاهی 3
1 أستاذ مساعد فی قسم الحقوق، جامعة المصطفى العالمیة، قم، إیران
2 طالب دکتوراه فی الفقه وأصول الحقوق، جامعة قم، قم، إیران
3 أستاذ مساعد فی قسم العلوم القرآنیة والفقه الجعفری، معهد العلوم الإسلامیة الرضویة، مؤسسة البحوث فی العتبة الرضویة المقدسة، مشهد، إیران
چکیده العربیة

البیع هو أحد العقود اللازمة التی یمکن أن تزول لزومیته بسبب أمور مثل الخیار. خیار الغبن هو أحد هذه الخیارات. ینظر إلى مسألة خیار الغبن من ناحیتین؛ الأولى: أهمیة تحدید مبدأ الخیار؛ الثانیة: تحدید مبدأ خیار الغبن. تتضح أهمیة تحدید مبدأ الخیار من خلال ترتب أحکام الخیار وتحقیق آثاره. فی هذا البحث، باستخدام المنهج التحلیلی الوصفی والمکتبی، تم دراسة آراء فقهاء المذاهب الإسلامیة. خلص هذا البحث إلى أن فقهاء المذاهب الإسلامیة یطرحون قولین حول مبدأ خیار الغبن؛ الأول: أن انکشاف الغبن یکون شرطًا شرعیًا لإثبات خیار الغبن. الثانی: أن ظهور الغبن یکشف عن ثبوت الخیار من بدایة العقد. استند الفقهاء إلى الروایات والإجماع فی إثبات الشرط الشرعی لانکشاف الغبن فی خیار الغبن. وأما لإثبات أن انکشافه عقلیًا، فقد استندوا إلى بناء العقلاء وحدیث "لا ضرر". ویرى کُتّاب هذا البحث أن الأدلة على الشرط الشرعی تعانی من إشکالات سندیة ودلالیة ولا تتمتع بالقوة الکافیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

الخیار
خیار الغبن
مبدأ خیار الغبن
الکشف
الشرط
قرآن کریم
ابن‌عثیمین، محمد بن صالح. (1422 هـ). الشرح الممتع. چ 1. ریاض: دار ابن‌الجوزی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 هـ). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
اسماعیلی، محسن؛ و سمیه مولوی. (1396 هـ.ش). «بررسی خیار غبن و رابطۀ آن با قاعدۀ لاضرر با رویکردی بر اندیشۀ امام خمینی (ره)». پژوهش‌نامۀ متین. س 19. ش 75. ص 23 - 42.
اصغری، فریده؛ و سیدحسن عابدیان. (1393 هـ.ش). «خیار غبن در آینۀ فقه و قانون». مطالعات فقهی و فلسفی. دوره 5. ش 19. ص 107 - 125.
انصاری، مرتضی. (1437 هـ). مکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بخاری حنفی، ابن‌مازه. (1424 هـ). المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی. چ 1. بیروت: دار الکتب العلمیة.
بهوتی حنبلی، منصور. (1414 هـ). دقائق أولی النهى لشرح المنتهى. چ 1. [بی‌جا]: عالم الکتب.
تبریزی، میرزاجواد. (1399 هـ). ارشادالطالب الی تعلیق المکاسب. قم: مطبعه مهر.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1378 هـ.ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جمعی از مؤلفین. (1404 هـ). موسوعه الفقهیه الکویتیه. کویت: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیة.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1410 هـ). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حجاوی مقدسی، عبدالرحمن بن محمد. [بی‌تا]. الشرح الکبیر. بیروت: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.
حجاوی مقدسی، موسى بن أحمد. [بی‌تا]. الإقناع فی فقه الإمام أحمد بن حنبل. بیروت: دار المعرفة.
حلبی، حمزه بن علی (ابن‌زهره). (1417 هـ). غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع. چ 1. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
حلی، حسن بن یوسف (علامه). (1416 هـ). تذکره الفقهاء. چ 1. قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.
حلی، یحیى بن سعید. (1405 هـ). الجامع للشرایع. چ 1. قم: مؤسسه سید‌الشهداء (ع).
حیدری، سیدمحمد. (١٤٢٣ هـ). معجم الافعال المتداوله. [بی‌جا]: المرکز العالمی للدّراسات الإسلامیة.
خویی، ابوالقاسم. (1417 هـ). مصباح الفقاهة. قم: مکتبة الداوری.
دبیان، دبیان ابن محمد. (1432 هـ). المعاملات المالیه اصاله و معاصره. چ 2. ریاض: مکتبة الملک فهد الوطنیة.
رشتی، حبیب‌الله. (1407 هـ). فقه الامامیه، قسم الخیارات. قم: مکتبة الداوری.
روحانی، محمدصادق. (1429 هـ). منهاج الفقاهه. قم: انوار الهدی.
زحیلی، وهبه. [بی‌تا]. الفقه الاسلامی و ادلته. دمشق: دار الفکر.
زرشکی حنبلی، محمد بن عبدالله. (1413 هـ). شرح الزرشکی. چ 1. [بی‌جا]: دار العبیکان.
سبزواری، عبدالاعلی. (1412 هـ). مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: دار التفسیر.
شافعی مصری، ابن‌الملقن. (1417 هـ). الإعلام بفوائد عمدة الأحکام. چ 1. عربستان: دار العاصمة.
طباطبایی یزدی، محمدکاظم. (1370 هـ.ش). حاشیه المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی. (1417 هـ). الدروس الشرعیه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
قرافی، احمد بن ادریس. (1994 م). الذخیرة. چ 1. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
مجاهد، محمد. (1416 هـ). کتاب المناهل. چ 1. قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
مصری شافعی، سلیمان بن منصور. (1417هـ). حاشیه الجمل علی شرح المنهج. بیروت: دار الفکر.
مقدسی، عبدالله بن أحمد. (1388 هـ). المغنی لابن‌قدامة. قاهره: مکتبة القاهرة.
موسوی خمینی، سیدروح‌‌الله. (1379 هـ.ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
______________. [بی‌تا]. کتاب البیع. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
موسوی گلپایگانی، محمدرضا. (1371 هـ.ش). هدایة العباد. چ 1. قم: دار القرآن الکریم.
نراقی، محمد. (١٤٢٢ هـ). مشارق الاحکام. [بی‌جا]: المطبعة سلمان الفارسی.
نمری قرطبی، ابن‌‌عبدالبر (1400هـ). کافی فی فقه أهل المدینة. چ 2. ریاض: مکتبة الریاض الحدیثة.
نوری، عبدالحسین. [بی‌تا]. مستدرک الوسائل. قم: آل البیت.
یزدی محقق داماد، سید مصطفی. (1406 هـ). قواعد فقه. چ 12. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.