مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

منبع‌بودن استصحاب در منابع استنباط اباضیه معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/fiqh.2024.470205.1221
چکیده
دوران معاصر را باید عصر تحوّلات بنیادین در عرصه نظر و نیز واقعیت‌های خارجی نامید. همان‌گونه که امروزه تحولات شگرفی در دنیای بیرون رخ می‌دهد، عرصه ذهن و حوزه اندیشه نیز شاهد تحولات مختلفی بوده است. یکی از مذاهب موجود در جهان اسلام، اباضیه است که با وجود جمعیت کم و گستردگی جغرافیایی اندک، توانسته است با تجدید‌بنا و بازسازی منابع استنباط به حیات خود ادامه دهد. فقه اباضیه، قطعه‌ای است میان ظاهریه و حنابله از جهتی و حنفیه از جهت دیگر و با اینکه در عراق تأسیس شده است، از روش احناف و معتزله پیروی نکرده است. روش فقهی اباضی‌ها، نه ظاهرگرایی صرف است و نه رأی‌گرایی صرف، بلکه آن دسته از ظواهر را تأویل می‌کنند که با عقل سازگاری ندارد. البته نباید از نظر دور داشت که فتاوای اباضیه، گاهی با مالکی و گاهی با حنفی و گاه با امامیه تطبیق می‌کند.
این مقاله با رویکرد توصیفی - تحلیلی و با روش کتابخانه‌ای به منبع‌بودن استصحاب در منابع استنباط اباضیه می‌پردازد. منابع استنباط همان مصادر و منابع احکام برای به‌دست‌آوردن احکام شرعی الهی است که بین مذاهب اسلامی، اشتراک‌ها و تمایزهایی مشاهده می‌شود. امامیه منابع استنباط را قرآن، سنت، اجماع و عقل دانسته‌اند.
رویکرد نوین از سوی اباضیه معاصر در ضمن یک تقسیم سه‌گانه برای منابع استنباط تعقیب می‌شود. قرآن، سنت و رأی منابع استنباط در اباضیه هستند که اجماع، قیاس و استدلال از مصادیق رأی می‌باشند. مقصود از استدلال در اباضیه، استصحاب و استحسان و مصالح مرسله است. البته اباضیه از برخی منابع تبعی هم برای استنباط احکام شرعی بهره می‌برند که می‌توان از عرف، سد ذرایع و شرایع سابقه نام برد. اباضیه در اصول فقه به اهل سنت نزدیک‌ترند تا به شیعه؛ از این‌رو ساختار جدیدی که برای منابع استنباط مطرح می‌کنند، مانند منابع استنباط اهل سنت است و به تبعیت از آن فقه اباضیه هم فقهی شبیه اهل‌ سنت خواهد بود. با تتبّع در آثار اصولی و فقهی اباضیه دربارۀ استصحاب آنچه مشاهده می‌شود، وجود‌نداشتن پرداختن به مقدمات و شرایط استصحاب است، بر خلاف آثار اصولی امامیه که با بررسی تمام جوانب مانند ارکان استصحاب،‌ انواع تقسیمات استصحاب و تعارض استصحاب با دیگر ادلّه و دیگر مسائل پیرامون استصحاب، به عمق‌بخشیدن به مباحث اصول نظر دارد و سبب تمایز مکتب امامیه از دیگر مکاتب و مذاهب می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

الاستصحاب کمصدر فی مصادر استنباط الإباضیة المعاصرة

نویسنده العربیة

ابراهیم قاسمی
أستاذ مساعد فی قسم المذاهب الإسلامیة، جامعة الأدیان والمذاهب، قم، إیران
چکیده العربیة

یمکن وصف العصر الحاضر بأنه فترة تحولات جوهریة فی مجالات النظر والواقع الخارجی. تمامًا کما تشهد العوالم الخارجیة تحولات هائلة الیوم، فإن مجالات الفکر والتفکیر أیضًا شهدت تغییرات مختلفة. الإباضیة هی إحدى المذاهب الموجودة فی العالم الإسلامی التی استطاعت أن تستمر فی حیاتها على الرغم من قلة عددها وضیق جغرافیتها من خلال تجدید وإعادة بناء مصادر الاستنباط. فقه الإباضیة هو جزء بین الظاهریة والحنابلة من جهة، والحنفیة من جهة أخرى، و إنه لم یتبع منهج الأحناف والمعتزلة على الرغم من أنه قد تأسس فی العراق. لا یکون المنهج الفقه الإباضی ظاهریة بالکامل ولا رأی محض، بل یؤولون بعض الظواهر التی لا تتوافق مع العقل. لکن یجب أن نلاحظ أیضًا أن فتاوى الإباضیة تتطابق أحیانًا مع المالکیة وأحیانًا مع الحنفیة وأحیانًا مع الإمامیین.
تتناول هذه المقالة، بأسلوب وصفی - تحلیلی وبطریقة مکتبیة، مسألة مصدریة الاستصحاب فی مصادر استنباط الإباضیة. مصادر الاستنباط هی المصادر والمراجع التی تستخدم لاستخراج الأحکام الشرعیة الإلهیة، والتی تظهر فیها أوجه الاتفاق والاختلاف بین المذاهب الإسلامیة. یعتبر الإمامیون أن مصادر الاستنباط هی القرآن، والسنة، والإجماع، والعقل.
النهج الحدیث للإباضیة المعاصرین یتبع تقسیمًا ثلاثیًا لمصادر الاستنباط: القرآن، والسنة، والرأی، حیث یُعد الإجماع، والقیاس، والاستدلال من مصادیق الرأی. المقصود من الاستدلال عند الإباضیة یشمل الاستصحاب، والاستحسان، والمصالح المرسلة. بالإضافة إلى ذلک، یستفید الإباضیة من بعض المصادر التبعیة فی استنباط الأحکام الشرعیة مثل العرف، وسد الذرائع، والشرایع السابقة. بانسبة إلی أصول الفقه الإباضیة أقرب إلى أهل السنة من الشیعة؛ لذا فإن الهیکل الجدید الذی یطرحونه لمصادر الاستنباط یشبه مصادر استنباط أهل السنة، وبالتالی فإن فقه الإباضیة سیکون مشابهًا لفقه أهل السنة. عند دراسة آثار الأصول والفقه الإباضیة حول الاستصحاب، یُلاحظ عدم التطرق إلى مقدمات وشروط الاستصحاب، على عکس آثار الأصولیین الإمامیین الذین یرکزون على دراسة جمیع جوانب الاستصحاب مثل أرکان الاستصحاب، أنواع تقسیمات الاستصحاب، وتعارض الاستصحاب مع أدلة أخرى، مما یُعزز من عمق المسائل الأصولیة ویمیز مذهب الإمامیة عن المذاهب الأخرى.

کلیدواژه‌ها العربیة

استصحاب
مصادر استنباط
استنباط فی الإباضیة
مصادر استنباط الإباضیة
الإباضیة المعاصرة
قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (1409 هـ). کفایة الاصول. قم: مؤسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث.
آل‌هرموش، محمود مصطفی عبود. [بی‌تا]. معجم القواعد الفقهیة الاباضیة. عمان: وزارة الاوقاف و الشئون الدینیة.
ابن‌اعثم کوفی، احمد بن علی. (1970 م). کتاب الفتوح. بیروت: دارالندوة الجدیدة.
ابن‌برکه، عبدالله بن محمد. [بی‌تا]. الجامع. عمان: وزارة التراث القومی و الثقافة.
ابن‌عساکر، علی بن حسن. (1415 هـ). تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دار الفکر.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1415 هـ). لسان العرب. قم: نشر ادب حوزه.
ابن‏قیم جوزى، شمس‌الدین ابوعبداللَّه محمد بن ابى‏بکر. [بی‌تا]. اعلام الموقّعین عن رب العالمین. بیروت: دار الجیل.
ابوسته قصبی، محمد بن عمر. [بی‌تا]. حاشیة الترتیب. [بی‌جا]: [بی‌نا].
اطفیش، محمد بن یوسف. (1985 م). شرح کتاب النیل و شفاء العلیل. جده: مکتبة الارشاد.
انصارى، مرتضى. (1422 هـ). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامى.
باجو، مصطفی صالح. (2005 م). منهج الاجتهاد عند الاباضیة. عمان: مکتبة الجیل الواعد.
بخارى، محمد بن اسماعیل. (1401 هـ). صحیح بخارى. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
برادی، ابوالقاسم بن ابراهیم. [بی‌تا]. دراسة فی تاریخ الاباضیة و عقیدتها. قاهره: دار الفضیلة للنشر و التوزیع و التصدیر.
بهلانی، ناصر بن سالم. (2009 م). نثار الجوهر فی علم الشرع الازهر. مسقط: مکتبة مسقط.
جعبیری، فرحات بن علی. (2010 م). شخصیات اباضیه. سیب: مکتبة الضامری للنشر و التوزیع.
جلالی‌مقدم، مسعود. (1369 هـ.ش). مدخل «اباضیه» در: دایرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
جناتی، محمدابراهیم. (1388 هـ.ش). مصادر اجتهاد از منظر فقیهان. چ 1. تهران: امیرکبیر.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1407 هـ). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حلی، حسن بن یوسف. (1404 هـ). مبادی الاصول الی علم الاصول. تصحیح: عبدالحسین محمدعلى بقال. قم: مکتب الاعلام الاسلامى.
خلّاف، عبدالوهاب. (1366 هـ.ش). علم اصول الفقه و خلاصة تاریخ التشریع الاسلامى. قاهره: دار الفکر العربی.
خلیلی، احمد. [بی‌تا]. موقف الاباضیة من عثمان و علی و مسایل اخری. [بی‌جا]: [بی‌نا].
زمخشری، محمود بن عمر. (1385 هـ.ش). تفسیر کشاف. قاهره: دار ابن‌حزم.
سالمی، عبدالله بن حمید. (2008 م). طلعة الشمس. چ 1. عمان: مکتبه الامام السالمی.
سبحانی، جعفر. (1427 هـ). بحوث فی الملل و النحل. قم: مؤسسه الامام الصادق.
شوکانی، محمد بن على‏. (1415 هـ). ارشاد الفحول. تحقیق: ابى‏مصعب محمد سعید البدرى. بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیه.
صوافی، صالح بن احمد. (1997 م). الامام جابر بن زید العمانی و آثاره فی الدعوة. عمان: وزارة التراث القومی و الثقافة.
عرب، محمد. (1377 هـ.ش). آشنایی با مذهب اباضی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. [بی‌تا]. العین. بیروت: مکتبة الهلال.
فیومی، احمد بن محمد. (1414 هـ). المصباح المنیر. قم: هجرت.
قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1409 هـ). صحیح مسلم. بیروت: دار الفکر.
کاظمی خراسانی، محمدعلی. (1404 هـ). فوائد الاصول، تقریرات میرزا محمد حسین نائینی. قم: نشر اسلامی.
مشکور، محمدجواد. (1372 هـ.ش). فرهنگ فرق اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (1430 هـ). القوانین المحکمه فی الاصول. قم: احیاء الکتب الاسلامی.
نواب، سیدابوالحسن. (1393 هـ.ش). درسنامه جغرافیای تشیع. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.