مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

بررسی فریب در ازدواج از دیدگاه فقه تطبیقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار مرکز معارف اسلامی و علوم انسانی، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران
10.22034/fiqh.2024.461834.1214
چکیده
به‌کاربردن فریب در ازدواج چه از سوی طرفین عقد ازدواج یا فرد ثالث، در فقه امامیه و اهل ‌سنت پیامدهای حقوقی به دنبال دارد؛ به همین دلیل شارع مقدس در صورت صحیح‌بودن عقد ازدواج افزون بر حق فسخ نکاح به دلیل تدلیس، به استناد قاعده غرور، به فریب‌خورده برای جبران ضرر واردشده، حق رجوع به فریب‌دهنده را داده است و در صورت باطل‌بودن عقد ازدواج، همچنان مغرور در خسارت واردشده حق رجوع به غار را دارد. هدف این نوشتار پاسخ به این دو پرسش است: فقیهان مذاهب اسلامی در کدام‌یک از مصادیق مبحث نکاح به قاعده غرور استناد کرده‌اند؟ آیا در این موارد اختلافی بین آنها در کیفیت برداشت از قاعده مذکور وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای به این پاسخ دست‌ یافته است که در متون فقهی مذاهب اسلامی در مصادیقی با عنوان مشابه (مانند تدلیس در نکاح و وطی به شبهه بر اثر غرور) یا با عناوین غیرمشابه در فقه امامیه (نظیر نکاح به شرط مسلمان‌بودن یا باکره‌بودن زن) و در فقه اهل‌ سنت (مثل نکاح قبل از انقضای عده، نکاح با غیر کسی که خواستگاری شده یا نکاح به ‌شرط صفت خاص یا نسب خاص) به قاعدۀ غرور استناد شده است و روش و شیوه استدلال به قاعده غرور یکسان است؛ همچنین کیفیت برداشت از قاعده یکسان است؛ از این‌رو با روشن‌شدن این امر، می‌توان در حل مسائل مستحدثه و جدید در باب نکاح مانند شرط عدم اعمال جراحی‌های زیبایی (اعم از اینکه عیبی را از بین ببرد یا سبب افزایش زیبایی شود) ترمیم پرده بکارت، تغییر چهره از طریق گریم، بوتاکس و ... از این قاعده استفاده کرد که موجب همگرایی اندیشه فقهی مذاهب اسلامی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دراسة الخداع فی الزواج من وجهة نظر الفقه المقارن

نویسنده العربیة

نوشین چترچی
أستاذة مساعدة فی مرکز المعارف الإسلامیة والعلوم الإنسانیة، جامعة شریف الصناعیة، طهران، إیران
چکیده العربیة

یترتب على استخدام الخداع فی الزواج، سواء من قبل طرفی عقد الزواج أو من طرف ثالث، آثار قانونیة فی الفقه الإمامی والفقه السنی. لهذا السبب، أعطى الشارع المقدس الحق للمغدور، فی حالة صحة عقد الزواج، بالرجوع إلى الغار لتعویض الضرر الحاصل بالإضافة إلى حق فسخ النکاح بسبب التدلیس، وبالاستناد إلى قاعدة الغرور. وفی حالة بطلان عقد الزواج، یظل المغرور له الحق فی الرجوع إلى الغار لتعویض الخسائر. تهدف هذه الدراسة إلى الإجابة على هذین السؤالین: فی أی من مصادیق مبحث النکاح استند الفقهاء من المذاهب الإسلامیة إلى قاعدة الغرور؟ وهل هناک اختلاف بینهم فی کیفیة الاستدلال على هذه القاعدة؟ توصلت هذه الدراسة، باستخدام المنهج الوصفی والتحلیلی والاعتماد على المصادر المکتبیة، إلى أن الفقهاء من المذاهب الإسلامیة قد استندوا إلى قاعدة الغرور فی مصادیق ذات عناوین متشابهة (مثل التدلیس فی النکاح والوطء بشبهة نتیجة الغرور) أو بعناوین غیر متشابهة فی الفقه الإمامی (مثل الزواج بشرط الإسلام أو بکارة المرأة) وفی الفقه السنی (مثل النکاح قبل انقضاء العدة، النکاح بغیر من خُطِبَتْ، أو النکاح بشرط صفة خاصة أو نسب خاص). وتبین أن طریقة وأسلوب الاستدلال على قاعدة الغرور واحدة، وکذلک طریقة فهم القاعدة؛ ومن ثم، یمکن استخدام هذه القاعدة فی حل المسائل المستحدثة والجدیدة فی باب النکاح، مثل شرط عدم القیام بعملیات التجمیل (سواء أزالت عیبًا أو زادت الجمال)، وترمیم غشاء البکارة، وتغییر المظهر من خلال المکیاج أو البوتوکس وغیرها، مما یؤدی إلى تقارب الفکر الفقهی بین المذاهب الإسلامیة.

کلیدواژه‌ها العربیة

قاعدة الغرور
تعویض الضرر
المصادیق
النکاح
الفقه الإمامی
الفقه السنی
ابن‌ادریس بهونی، منصور. (1417 هـ). الروض المربع شرح زاد المستقنع. بیروت: دار المؤید - مؤسسة الرساله.
ابن‌ادریس حلی، احمد. (1368 هـ.ش). السرائر. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن‌ادریس شافعی، محمد. (1410 هـ). الام. بیروت: دار المعرفه.
ابن‌حزم اندلسی، ابی‌محمدعلی. [بی‌تا]. المحلی. [بی‌جا]: دار الفکر.
ابن‌رشد، محمد. (1425 هـ). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد. قاهره: دار الحدیث.
ابن‌شرف النووی، ابی‌زکریا محیی‌الدین. [بی‌تا]. المجموع شرح المهذب. [بی‌جا]: دار الفکر.
ابن‌قاضی سماوه، محمود. [بی‌تا]. جامع الفصولین. [بی‌جا]: مطبعه الازهریه.
ابن‌قدامه، عبدالله بن احمد بن محمد. (1388 هـ.ش). المغنی. قاهره: مکتبه القاهره.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1405 هـ). لسان العرب. قم: نشر ادب‌الحوزه.
ابن‌نجیم، زین‌الدین بن ابراهیم. (1419 هـ). الاشباه و النظائر. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌همام الصنعانی، عبدالرزاق. (1437 هـ). المصنف. [بی‌جا]: دار التاصیل.
انصاری، مرتضی. (1385 هـ.ش). مکاسب. قم: مطبوعات دینی.
بحرانی، یوسف. (1363 هـ.ش). الحدائق الناضره. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
بغدادی الحنفی، ابومحمد غانم. [بی‌تا]. مجمع الضمانات. [بی‌جا‌]: دار‌ الکتاب الاسلامی.
بیات، علی؛ و حمید رفیعی هنر. (1397 هـ.ش). «بررسی فقهی پنهان‌کاری و اظهار خلاف اسرار پیشا ازدواج در فرایند خواستگاری». دو فصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده. س 23. ش 69. ص 53 - 78.
بیهقی، احمد بن حسین. (1424 هـ). السنن ‌الکبری. محقق: محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1368 هـ.ش). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
___________. (1368 هـ.ش). حقوق خانواده. تهران: گنج دانش.
جیلانی اشکوری، ابوالقاسم. (1422 هـ). بغیه الطالب. محقق: سنان – حلمی. قم: انوار الهدی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل ‌الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حسینی عاملی، محمدجواد. (1324 هـ). مفتاح‌ الکرامه. بیروت: مؤسسه آل‌البیت (ع) للطباعه و النشر.
حطاب، محمد. (1412 هـ). مواهب الجلیل. بیروت: دار الفکر.
حنفی الحموی، احمد بن محمد. (1405 هـ). غمز عیون البصائر شرح کتاب الاشباه و النظائر. بیروت: دار الکتب العلمیه.
خراسانی، محمدکاظم. (1406 هـ). حاشیه کتاب المکاسب. محقق: مهدی شمس‌الدین. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
خمینی، سیدروح‌الله. (1363 هـ.ش). کتاب البیع. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
___________. (1367 هـ.ش). تحریرالوسیله. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
رحیمی، مرتضی؛ و راضیه محب‌پور. (1398). «مصادیق تدلیس در جراحی‌ها و اعمال افزایش‌دهندۀ زیبایی». مبانی فقهی حقوق اسلامی. س 12. ش 23. ص 63 - 90.
رستمی، سهیلا؛ عاطفه ابراهیمی؛ و فرزاد پارسا. (1402 هـ.ش). «تبیین و بازخوانی اقوال و ادله فقهای اهل سنت در حکم جراحی ترمیم پرده بکارت». دو‌فصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده. س 28. ش 79. ص 157 - 188.
زبیدی، محمدمرتضی. (1414 هـ). تاج‌ العروس. تحقیق: علی شیری. بیروت: دار الفکر.
الزحیلی، محمدمصطفی. (1427 هـ). القواعد الفقهیه و تطبیقاتها فی المذاهب الاربعه. دمشق: دار الفکر.
زحیلی، وهبه. [بی‌تا]. الفقه الاسلامی و ادلته. دمشق: دار الفکر.
سرخسی، شمس‌الدین. (1414 هـ). المبسوط. بیروت: دار المعرفه.
سکوتی نسیمی، رضا. (1394 هـ.ش). «تأثیر تدلیس در نکاح و آثار آن». فقه و حقوق اسلامی. س 6. ش 11. ص 213 - 247.
سید سابق (1397 هـ). فقه السنه. بیروت: دار الکتاب العربی.
شهید ثانی، زین‌الدین. (1410 هـ). الروضه البهیه. قم: منشورات مکتبه‌الداوری.
صدقی آل بورنو، محمد. (1416 هـ). الوجیز فی ایضاح قواعد الفقه الکلیه. بیروت: مؤسسه الرساله.
___________. (1424 هـ). موسوعه القواعد الفقهیه. بیروت: مؤسسه الرساله.
صفائی، حسین؛ و اسدالله امامی. (1369 هـ.ش). حقوق خانواده. تهران: دانشگاه تهران.
طباطبایی الحکیم، محسن. [بی‌تا]. نهج الفقاهه. قم: انتشارات 22 بهمن.
طباطبائی یزدی، محمدکاظم. (1378 هـ.ش). حاشیه المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
طریحی، فخرالدین. (1408 هـ). مجمع ‌البحرین. ‌محقق: احمد حسینی. قم: مکتب النشر الثقافه الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن. (1365 هـ.ش). تهذیب الاحکام. محقق: حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
___________. (1387 هـ). المبسوط. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء آثار الجعفریه.
___________. (1400 هـ). نهایه. بیروت: دار الکتاب العربی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1374 هـ.ش). مختلف الشیعه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
___________. (1420 هـ). تحریر الاحکام‌ الشرعیه. محقق: ابراهیم بهادری. قم: مؤسسه‌ الامام الصادق (ع).
غروی اصفهانی، محمدحسین. (1418 هـ). تعلیقه علی کتاب المکاسب. تحقیق: عباس محمد آل سباع القطیفی. [بی‌جا]: انوار الهدی.
فاضل هندی، ‌بهاءالدین محمد بن حسن. (1416 هـ). کشف اللثام. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
فخرالمحققین، یوسف بن مطهر. (1363 هـ.ش). ایضاح الفوائد. تعلیق: حسین موسوی کرمانی و همکاران. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363 هـ.ش). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مالک ابن انس، ابوعبدالله. (1425 هـ). الموطأ. محقق: محمد مصطفی الاعظمی. ابوظبی: مؤسسه زاید من سلطان آل نهیان.
محقق حلّی، جعفر بن ‌الحسن. (1374 هـ.ش). شرایع‌الاسلام. قم: مؤسسه الاعلمی.
محقق داماد، مصطفی. (1368 هـ.ش). تحلیل فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن. تهران: نشر علوم اسلامی.
___________. (1384 هـ.ش). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق کرکی، علی‌ بن‌ الحسین. (1414 هـ). جامع ‌المقاصد. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع) لاحیاء التراث.
مراغه‌ای، میرعبدالفتاح. (1417 هـ). عناوین الفقهیه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مغنیه، محمدجواد. (1379 هـ.ش). فقه الامام جعفر الصادق (ع). قم: انصاریان.
موسوی بجنوردی، ‌حسن. (1371 هـ.ش). ‌القواعد الفقهیه. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
موسوی بجنوردی، محمد. (1368 هـ.ش). قواعد فقهیه. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1412 هـ). جواهر الکلام. بیروت: دار احیا التراث العربی.
نراقی، احمد. (1418 هـ). مستند الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع) لاحیاء التراث.
نقیبی، ابوالقاسم. (1389 هـ.ش). «قواعد عام فقه و کاربرد آن در حقوق خانواده». دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده. س 15. ش 53. ص 23 - 47.
یوسف الجوینی، ابومحمد عبدالله. (1424 هـ). الجمع و الفرق. تحقیق: عبدالرحمن بن سلامه بن عبدالله المزینی. بیروت: دار الجیل.