اصل عدالت در معاهدات بین‌المللی از منظر مذاهب اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، استادیار گروه قرآن و علوم جامعه‌المصطفی العالمیه (ص)

2 استادیار گروه قرآن و علوم جامعة المصطفی العالمیة (ص)

چکیده

از منظر مذاهب اسلامی بر اساس آموزه‌های قرآنی و سنت نبوی، وفا به تعهدات ناشی از معاهدات بین‌المللی با اصل «عدالت» آمیخته است؛ اما با توجه به تفاوت مذاهب فقهی در مبانی تفسیر فقهی، عدالت‌محوری در انعقاد و نقض تعهدات بین‌المللی یکسان نیست و آرای فقهی را متفاوت می‌سازد. در این مقاله برای روشن کردن تفاوت و اشتراک دیدگاه‌ها، بر اساس روش تطبیقی، مسئله عدالت‌محوری در معاهدات بین‌المللی از منظر مذاهب اسلامی را در دو حوزه «انعقاد» و «نقض» می‌کاویم. در حوزه «انعقاد معاهده» با توجه به اختلاف مبنای تفسیری هر یک از مذاهب فقهی، مانند تفاوت دیدگاه درباره جمع معنایی آیات وفای به عهد و آیات دال بر پیمان‌شکنی، عدالت مفهومی متفاوت پیدا می‌کند؛ چنانکه مصلحت یا منافع متقابل (عدالت تبادلی) در زمان انعقاد معاهده از نظر «فقه حنفی» متبدل و یکسویه تفسیر می‌شود و باید همواره رعایت شود، ولی در دیدگاه فقه دیگر مذاهب، «مصلحت» امر ثابت به هنگام عقد است، وگرنه آیات پاسداشت وفای به عهد بی‌منزلت می‌شوند. این اختلاف مبنایی بر اصل وفا به تعهدات بین‌المللی اثرگذار است؛ زیرا از نظر فقه حنفی، با فقدان تداوم مصلحت به هنگام عقد و رعایت نکردن عدالت، دولت اسلامی مجاز به پیمان‌شکنی است، ولی در فقه دیگر مذاهب، تنها با اثبات خیانت و فریب، حکم به پیمان‌شکنی داده می‌شود. فقهای مذاهب در حوزه «نقض معاهده» نیز علاوه بر تفاوت در مبانی تفسیری فقهای مذاهب، درباره چگونگی «جمع معنای آیات دال بر پیمان‌شکنی» اختلاف و در برداشت از مفهوم عدالت (معنای تساوی یا تناسب) دیدگاه‌های متفاوتی دارند. در این حوزه، بر خلاف ساحت «انعقاد معاهده»، مرزبندی تفکیک‌شده مذهبی در کار نیست و فقها صرف‌نظر از مذهب مقبولشان (شیعی، حنفی، حنبلی و...)، رعایت عدالت به هنگام نقض را در یکی از دو مفهوم تناسب یا برابری پذیرفته‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

اصل العدالة فی المعاهدات الدولیة فی نظر المذاهب الإسلامیة

نویسندگان [العربیة]

  • سید حمید جزایری 1
  • حمیدرضا طوسی 2
1 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، استادیار گروه قرآن و علوم جامعه‌المصطفی العالمیه (ص)
2 استادیار گروه قرآن و علوم جامعة المصطفی العالمیة (ص)
چکیده [العربیة]

من منظار المذاهب الإسلامیة، وعلى أساس التعالیم القرآنیة والسُنّة النبویة، یتداخل الإلتزام بالمواثیق الناجمة عن المعاهدات الدولیة مع مبدأ العدالة؛ ولکن فی ضوء ما یوجد بین المذاهب الفقهیة من اختلاف فی مبادئ التفسیر الفقهی، لا تتساوى مرکزیة العدالة فی ابرام ونقض التعهدات الدولیة، وهو ما یفضی الى تباین الآراء الفقهیة ازاءها. یهدف هذا البحث الى توضیح تطابق وتعارض وجهات النظر، وفقاً للاسلوب المقارن، وبحث مسألة مرکزیة العدالة فی المعاهدات الدولیة من وجهة نظر المذاهب الإسلامیة فی مجالی الابرام والنقض. فی مجال «ابرام المعاهدات» نظراً الى اختلاف المبنى التفسیری لکلّ واحد من المذاهب الفقهیة، مثل تباین الرؤى حول الجمع الدلالی لآیات الوفاء بالعهد والآیات الدالة على نقض العهود، یصبح للعدالة مفهوم مغایر؛ کما أن المصلحة أو المنافع المتبادلة (العدالة المتبادلة) فی زمان ابرام المعاهدة تُفسّر فی نظر الفقه الحنفی على أنها متبدّلة وذات جانب واحد وینبغی مراعاتها على الدوام، ولکن فی رأی فقه المذاهب الاخرى، یُنظر الى المصلحة على أنها أمر ثابت أثناء العقد، وإلا فإن آیات الثناء على الوفاء بالعهد تصبح غیر ذات منزلة. هذا الاختلاف فی المتبنیّات یؤثر فی مبدأ الوفاء بالتعهدات الدولیة؛ لأنه فی نظر الفقه الحنفی، عند فقدان استمرار المصلحة أثناء العقد وعدم رعایة العدالة، تکون الدولة الإسلامیة فی حِلّ من الالتزام بالمعاهدة، ولکن فی فقه المذاهب الاخرى، یُحکم بنقض العهد عند اثبات وقوع الخیانة والخداع. هنالک تفاوت فی المبانی التفسیریة بین فقهاء المذاهب فی ما یخصّ «نقض العهد» هذا فضلاً عن اختلافهم حول کیفیة «الجمع بین دلالة الآیات التی تتحدّث عن نقض العهد»، کما یوجد فی ما بینهم اختلاف فی وجهات النظر حول مفهوم العدالة (بمعنى التساوی أو التناسب). ففی هذا المجال، وعلى العکس مما هو الحال فی ما یخصّ «ابرام المعاهدة»، لیس هناک حدود دینیة منفصلة، یرى الفقهاء رعایة العدالة عند النقض فی أحد مفهومی التناسب أو التساوی، بغضّ النظر عن المذهب المقبول عندهم سواء أن کان (شیعیاً، أو حنفیاً، أو حنبلیاً، أو غیرها).

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • فقه المذاهب الإسلامیة
  • المعاهدات الدولیة
  • الآیات القرآنیة
  • السُنّة النبویة
  • العدالة المتبادلة
  • النظریة الحقوقیة

منابع

الف) منابع فارسی و عربی
آل سعدی، عبدالرحمن بن‌ناصر (1408ق)، تیسیر الکریم الرحمن، بیروت: مکتبه النهضه العربیه.
ابدالی، مهرزاد (1389ش)، «تحلیل مفاهیم حقوقی و هنجار حقوقی»، مدرس علوم انسانی، ش 67، تابستان.
ابن‌عجیبه، احمد (1419ق)، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، حسن عباس زکی، مصر قاهره.
ابن‌رشد الحفید، أبوالولید محمد بن‌أحمد بن‌محمد بن‌أحمد بن‌أحمد (1371ق)، بدایة المجتهد ونهایة المقتصد، مطبعه الاستقامه.
ابن‌العربی، ابوبکر محمد بن‌عبدالله (1376ق)، احکام القرآن، القاهره: مطبعه الحلبی.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن‌عمرو (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتاب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.
ابن‌القدامه المقدسی، ابومحمد موفق‌الدین عبدالله بن‌احمد (1388ق)، المغنی، قاهره: مکتبه القاهره.
ابن‌نجیم المصری، زین‌الدین (1418ق)، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، دمشق: دارالکتب العلمیه.
ابن‌هشام الحمیری، عبدالملک بن‌ایوب (1375ق)، سیره النبویه، طبعه الحلبی.
ابی‌یوسف، یعقوب بن‌إبراهیم بن‌حبیب (1352ق)، الخراج، قاهره: المکتبة الأزهریة للتراث.
بغدادی، علاءالدین (1415ق)، لباب التأویل فی معانی التنزیل (تفسیر خازن)، بیروت: دارالکتب العلمیه.
بغوی، حسین بن‌محمود ()، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن (تفسیر البغوی)، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
بهوتی، منصور بن‌یونس بن‌إدریس (1403ث)، کشف القناع علی متن الاقناع، دارالکتب العلمیه.
بیضاوی، عبدالله بن‌عمر (1418ق)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثعلبی نیشابوری، ابواسحاق احمد بن‌ابراهیم (1422ق)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
جصاص، احمد بن‌علی (1405ق)، أحکام القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
جمشیدی، محمدحسین، کوزه‌گری سعیده (1395ش)، «بنیان­های هویت­بخش سیاست خارجی حکومت پیامبر اکرم(ص)»، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 80.
ﺣﮑﯿﻢ، ﻣﺤﺴﻦ (1404ق)، ﻣﺴﺘﻤﺴک اﻟﻌﺮوة اﻟﻮﺛﻘﯽ، ﻗﻢ: ﻣﮑﺘﺒﺔ آﯾﺔ اﷲ اﻟﻌﻈﻤﯽ اﻟﻤﺮﻋﺸﯽ اﻟﻨﺠﻔﯽ.
حلی، حسن بن‌یوسف (علامه) (1385)، تذکره الفقها، قم: مؤسسه آل البیت لاحیا التراث.
حمیدالله، محمد (1373)، حقوق روابط بین‌الملل در اسلام، ترجمه مصطفی محقق داماد، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (1376)، «مهادنه، قرارداد ترک مخاصمه و آتش بس»، مجله فقه اهل بیت، ش 11ـ12.
خدوری، مجید (1335)، جنگ و صلح در قانون اسلام، ترجمه غلامرضا سعیدی، بی‌جا: اقبال.
دسوقی، محمد بن‌احمد بن‌عرفه (1373)، حاشیه علی شرح الکبیر للدردیر، القاهره: مطبعه مصطفی محمد.
رازی (ابوالفتوح)، حسین بن‌علی (1408)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
رهبر، مهدی (1382ش)، «مقایسه جایگاه مصلحت در فقه امامیه و اهل سنت»، فصلنامه دانشگاه امام صادق(ع)، ش 17.
زحیلی، وهبه بن‌مصطفی (1419ق)، آثار الحرب فی فقه الاسلامی: دراسه مقارنه، دمشق: دارالفکر، طبعه الثالثه.
زحیلی، وهبه بن‌مصطفی (1418ق)، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت: دارالفکر المعاصر.
سرخسی، محمد بن‌احمد بن‌ابی­سهل (1417)، شرح السیر الکبیر للشیبانی، محمد بن‌الحسن،بیروت: دارالکتبه العلمیه.
سرخسی، محمد بن‌احمد بن‌ابی‌سهل (بی‌تا)، المبسوط، بیروت: دارالمعرفه للطباعه و النشر، الطبعه الثانیه.
سمرقندی، ابوبکر علاء‌الدین (1414ق)، تحفقه الفقهاء، بیروت: دارالکتب العلمیه.
سلیمان، ظافر خضر (2010م)، «المعاهده و الاستئمان فی الشریعه الاسلامیه و القانون»، مجله ابحاث کلیه التربیه الاساسیه.
شعبان، زکی‌الدین (1995ق)، اصول الفقه الاسلامی، بنغازی: جامعه قاریونس.
شافعی، أبوعبدالله محمد بن‌إدریس بن‌العباس (1410ق)، الأم، بیروت: دارالمعرفه.
شوکانی، محمد بن‌علی بن‌محمد بن‌عبدالله (1414ق)، فتح القدیر الجامع بین فنی الروایة و الدرایة من علم التفسیر، دمشق: دار ابن کثیر.
صدر، سید محمدباقر (1391ق)، بحوث فی شرح عروة الوثقی، نجف: مطبعة الآداب.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا (1394ش)، حقوق بین‌الملل عمومی، گنج دانش.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی (شیخ)، محمد بن‌حسن (1409ق)، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و تصحیح أحمد حبیب قصیر العاملی، مکتب الإعلام الإسلامی.
طوسی(شیخ)، محمد بن‌حسن (1387)، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: مکتبه المرتضویه.
عاملی، محمد بن‌مکی (شهید اول) (بی‌تا)، القواعد و الفوائد، تحقیق سید عبدالهادی حکیم، قم: مکتبة المفید.
علیدوست، ابوالقاسم (1385ش)، فقه و عقل، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم (1388ش)، فقه و مصلحت، قم: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
غروی تبریزی، علی (بی‌تا)، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (تقریرات درس آیت الله سید ابوالقاسم خویی)، قم: مؤسسة آل البیت(ع)، چ دوم.
کاسانی الحنفی، علاء‌الدین أبو بکر بن‌مسعود بن‌أحمد (1406ق)، بَدَائِع الصَّنَائِع، دار الکتب العلمیة.
فاضل مقداد، مقداد بن‌عبدالله (1419ق)، کنز العرفان فی فقه القرآن، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
فخر رازی، محمد (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
فضائلی، مصطفی (1379)، «اصل برابری در نظام ملل متحد»، پژوهش‌های فلسفی کلامی، ش 3، بهار.
قرشی بنابی، علی‌اکبر (1381ش)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
قرطبی، أبوعبدالله محمد بن‌أحمد بن‌أبی‌بکر بن‌فرح الأنصاری الخزرجی شمس‌الدین (1427ق)، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر القرطبی)، تحقیق عبد الله بن‌عبد المحسن الترکی، مؤسسة الرسالة.
قطب راوندی، سعید بن‌هبة‌الله (1405ق)، فقه القرآن، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمى المرعشی النجفی.
قمی، علی بن‌ابراهیم (1367ش)، تفسیر القمی، قم: دارالکتاب.
مصطفوی، حسن (۱۳۹۸ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مقاتل بن‌سلیمان (1423ق)، تفسیر مقاتل بن‌سلیمان، بیروت: دار احیاء التراث.
میبدی، احمد بن‌محمد (1371ش)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
نووی جاوی، محمد بن‌عمر (1417ق)، مراح البید لکشف معنى القرآن المجید، بیروت: دارالکتب العلمیه.
یزدانی مقدم، احمدرضا (1389ش)، «حسن و قبح و مسئله عدالت اجتماعی از دیدگاه علامه طباطبایی»، مجله علوم سیاسی، ش50.
 
ب) منابع انگلیسی
1. Abi-Saab, G. (1998), “Whither the International Community?”, 9 EJIL.
2. Ackrill J. L. and J. O. Urmson (1980), eds., Aristotle: Introduction to the
 Nichomachean Ethics, New York: Oxford University Press.
3. Crawford, James, Simon Olleson (2000), “The Exception of Non-performance: Links Between the Law of Treaties and the Law of State Responsibility”, 21 Australian Yearbook of International Law. p. 59.
4. Finnis, J (2014), What is the Philosophy of Law? 59 Am. J. Juris.
5. Hathaway (2005), Between Power and Principle, An Integrated Theory of International Law, 71 The University of Chicago Law Review.