گونه‌شناسی بحث فقهی؛ تحلیل و تبیین گونه‌های بحث فقهی در ساختاری جامع

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشگاه قرآن و حدیث/دبیر گروه فقه

چکیده

چکیده
بحث فقهی بر اساس زاویه بحث، مقدمات استدلالی و نوع جمع‌بندی و استنتاج به اقسام و گونه‌های متعدد بروز یافته است. مطالعه این گونه‌ها، اقسام و مصادیق بالغ بر بیست گونه بحث فقهی را نمودار می‌کند. در این نگاشته با تحلیل و تقسیم گونه‌های بحث فقهی مبتنی بر مبادی دانشی هر قسم، کوشیده‌ایم ساختار بحث فقهی را به شکل نظام‌مند با فروع متعدد ترسیم کنیم. برای تقسیم بحث و ساختارسازی در این پژوهش، کارکردهای صحیح هر یک از گونه‌ها تبیین و در تقسیم آنها دقت شده است. این نگارش بحث فقهی را بر اساس دو زاویه محوری کلی «استنباط‌کننده» و «نحوه طرح بحث» تقسیم کرده است. در قسم استنباط‌کننده به دو رویکرد «استنباط شخص‌محور» و «استنباط گروهی» و در قسم نحوه طرح بحث نیز به دو محور کلان «فقه فتوایی» و «فقه استدلالی» با گونه‌های متعدد هر قسم اشاره شده است. در این نوشتار همچنین نسبت هر قسم با اقسام دیگر مبتنی بر پیش‌فرض‌های آن روشن می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

تصنیف البحث الفقهی: تحلیل وشرح أنواع الأبحاث الفقهیة ضمن إطار شامل

نویسنده [العربیة]

  • السیدمحمدحسن الحکیم
أستاذ مساعد فی مرکز ابحاث القرآن والحدیث
چکیده [العربیة]

ینقسم البحث الفقهی وفقاً لرؤیة البحث، ومقدمات الاستدلال، ونوع الاستنتاج إلى أصناف وأنواع مختلفة. إذ تقودنا دراسة هذه الأصناف، والأنواع والمصادیق إلى العثور على عشرین نوعاً من أنواع البحث الفقهی. وفی هذه الدراسة قمنا بتحلیل أنواع الأبحاث الفقهیة وتقسیمها وفقاً للمبادئ العلمیّة لکل قسم منها، وذلک لتأسیس اطار منظم للبحث الفقهی ذی فروع متعددة. ومن أجل تقسیم الأبحاث وتکوین هیکلیة فی الدراسة، قدمنا شرحاً دقیقاً لکل نوع وقمنا بتقسیمها تقسیماً دقیقاً. وتقسم هذه الدراسة البحث الفقهی حسب الرؤیة الرئیسیة إلى "المُستنبِط" و "طریقة طرح البحث". فی قسم المستنبط لدینا مقاربتان هما "الاستنباط القائم على الفرد" و "الاستنباط الجماعی" وفی قسم طریقة البحث لدینا أیضا محوران رئیسیان هما: "فقه الفتوى" وفقه الاستدلال" وأشرنا إلى الأنواع المختلفة لکل منها. وتوضح هذه الدراسة العلاقة بین الأقسام المختلفة بناء على الفروض المسبقة لکل منها.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • أنواع البحث الفقهی
  • هیکلیة البحث الفقهی
  • أقسام البحث الفقهی

منابع

ابن‌الشلی، أبوأمامة نوار (1432ق/2011م)، إصلاح الفکر الفقهی رؤیة معاصرة، الطبعة الأولی، القاهرة: دار السلام للطباعة والنشر والتوزیع والترجمة.

ابن‌عبدالرحمن الرومی، هیثم بن‌فهد (1433ق)، الصیاغة الفقهیة فی العصر الحدیث دراسة تأصیلیة، الریاض: دار التدمریة.

ابن‌فارس، أبوالحسین أحمد (1404ق)، معجم مقائیس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، الطبعة الأولی، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.

ابن‌منظور الافریقی المصری، أبی‌الفضل جمال‌الدین محمد بن‌مکرم (1414ق)، لسان العرب، تحقیق: أحمد فارس صاحب الجوائب، الطبعة الثالثة، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، دار صادر.

أبوحبیب، سعدی (1408ق)، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، الطبعة الثانیة، دمشق: دار الفکر.

اسلامی (اسفندیاری)، رضا (1384ش)، مدخل علم فقه: ادوار، منابع، مفاهیم، کتاب‌ها و رجال فقه مذاهب اسلامی، چ اول، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.

اسکندری، الهام، تولایی، علی (1391ش)، «نظریه فهم اجتماعی نصوص، مبانی، کارکرد»، در: مطالعات اسلامی، فقه و اصول، س44، ش90، ص9ـ36.

الأشقر، عمر سلیمان (1402ق)، تأریخ الفقه الاسلامی، الطبعة الأولی، الکویت: مکتبة الفلاح.

أمام، کمال‌الدین (1428ق)، «التعصب المذهبی قراءة معرفیة»، مجلة رسالة التقریب، العدد 59.

ایازی، محمدعلی (1391ش)، «ادله اجتهاد جمعی و نقد ادله مخالفان»، در: پایگاه اطلاع‌رسانی مراجع شیعه، کد مقاله: 1391124414، http://www.marjaema.net/?p=4&id=14.

البوطی، محمد سعید رمضان (1426ق)، اللامذهبیة أخطر بدعة تهدد الشریعة الاسلامیة، دمشق ـ سوریة: دار الفارابی للمعارف.

الجدعانی، مجمول بنت أحمد بن‌حُمید (1435ق/2014م)، الاستدراک الفقهی تأصیلا و تطبیقا، الطبعة الأولی، مکة المکرمة: الملتقی العلمی للنشر والتوزیع.

جناتی شاهرودی، محمدابراهیم (1374ش)، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، قم: برنامه جامع فقه نور، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی.

الجوجو، حسن (1426ق)، «التعصب المذهبی والتطرف الدینی وأثرهم علی الدعوة الاسلامیة»، مؤتمر الدعوة الاسلامیة و متغیرات العصر، الجامعة الاسلامیة بغزة، کلیة أصول الدین.

 

الجوهری، اسماعیل بن‌حماد (1410ق)، الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق: أحمد عبد الغفور العطار، الطبعة الأولی، بیروت: دار العلم للملایین.

حب‌الله، حیدر (2006م)، نظریة السنة فی الفکر الامامی الشیعی التکون والصیرورة، الطبعة الأولی، بیروت: مؤسسة الانتشارات العربی.

الحکیم، السید محمدجعفر (1431ق)، تأریخ و تطور الفقه والأصول فی حوزة النجف الأشرف العلمیة، الطبعة الرابعة، بیروت: مؤسسة العارف للمطبوعات.

الحکیم، السید محمدهادی (1389ش)، موسوعة الفقه الاسلامی المقارن، إشراف: السید محمود الهاشمی الشاهرودی، الطبعة الأولی، قم: مؤسسة دائرة المعارف الفقه الاسلامی طبقا لمذهب أهل البیت7.

الحکیم، السید منذر (1420ق)، «مراحل تطور الاجتهاد فی الفقه الامامی»، در: مجلة فقه أهل البیت7، السنة الرابعة، العدد 13.

الحکیم، السید منذر (1426ق)، «فقه الوفاق فی تراث الامام شرف الدین»، در: فقه أهل البیت7، السنة العاشرة، العدد 38.

الحکیم، السید منذر (1430ق)، مجتمعنا فی تراث الشهید السید محمدباقر الصدر، الطبعة الأولی، طهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.

الدسوقی، محمد (1420ق)، مقدمة فی دراسة الفقه الاسلامی، قطر: دار الثقافة للطباعة والنشر والتوزیع.

الزرقا، مصطفی أحمد (1416ق)، الفقه الاسلامی و مدارسه، الطبعة الأولی، دمشق و بیروت: دار القلم، دار الشامیة.

السبحانی التبریزی، الشیخ جعفر (1424ق)، أدوار الفقه الامامی‌، الطبعة الأولی، قم: مؤسسه امام صادق7.

السدلان، صالح بن‌غانم (1417ق)، الائتلاف والاختلاف، أسسه و ضوابطه، ریاض: دار بلنسیة للنشر والتوزیع.

الشبلی، محمد مصطفی (1982ق)، الفقه الاسلامی بین المثالیة والواقعیة، بیروت: الدار الجامعیة للطباعة والنشر.

شرف‌الدین الموسوی، الامام سید عبدالحسین (1404ق)، النص والاجتهاد، تحقیق و تعلیق: أبومجتبی، الطبعة الأولی، قم: سید الشهداء7.

الشرفی، عبدالمجید السوسوه (1418ق)، الاجتهاد الجماعی فی التشریع الاسلامی، الطبعة الأولی، قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الاسلامیة.

الشیخ قبلان، عبدالأمیر (1424ق)، حول التخصص فی الأبواب الفقهیة، الاجتهاد والتجدید (مجموعة من المقالات المختارة للؤتمر الدولی الخامس عشر للوحدة الاسلامیة)، اعداد: سید جلال‌الدین میرآقایی، الطبعة الأولی، طهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.

الصدر، السید محمدباقر (1421ق)، موسوعة الشهید الصدر (الاسلام یقود الحیاة)، الطبعة الأولی، قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید الصدر.

الصدر، السید محمدباقر (1423ق)، موسوعة الشهید الصدر (ومضات)، الطبعة الأولی، قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید الصدر.

الطباطبایی البروجردی، السید حسین (1416ق)، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة والمسافر، المقرر: حسینعلی المنتظری، الطبعة الثالثة، قم: مکتب آیت‌ الله المنتظری.

الطریحی، فخرالدین (1416ق)، مجمع البحرین، تحقیق: سید أحمد الحسینی، چاپ سوم، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.

العاملی، یاسین عیسی (1413ق)، الاصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیة، الطبعة الأولی، بیروت: دار البلاغة للطباعة والنشر والتوزیع.

عباسی، محمد عید (1970م)، المذهبیة المتعصبة هی البدعة أو بدعة التعصب المذهبی وآثارها الخطیرة فی جمود الفکر و انحطاط المسلمین، عمان ـ الأردن: المکتبة الاسلامیة.

عبدالحمید، صائب (2008م)، الشهید محمد باقر الصدر من فقه الأحکام إلی فقه النظریات، الطبعة الأولی، بیروت: مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الاسلامی.

عبدالرحمان، محمود (1999م)، معجم المصطلحات والألفاظ الفقهیة، القاهرة: دار الفضیلة للنشر والتوزیع.

عبدالعال، اسماعیل سالم (1429ق)، البحث الفقهی طبیعته، خصائصه، أصوله، مصادره مع المصطلحات الفقهیة فی المذاهب الأربعة، الطبعة الأولی، مکة المکرمة: مکتبة الأسدی.

العذاری، السید جواد (1424ق)، فقه النظریة معرفة و تطبیق، الاجتهاد والتجدید (مجموعة من المقالات المختارة للؤتمر الدولی الخامس عشر للوحدة الاسلامیة)، اعداد: سید جلال‌الدین میرآقایی، الطبعة الأولی، طهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.

عطیة، جمال (1420ق)، تجدید الفقه الاسلامی (التجدید الفقهی المنشود)، الطبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر.

الغفوری، خالد (1421ق)، «فقه النظریة عند الشهید الصدر»، مجلة فقه أهل البیت7، السنة الخامسة، العدد 20.

فاکر میبدی، محمد (1386ش)، «فقه القرآن شیعه در بستر تاریخ»، در شیعه‌شناسی، س5، ش17، ص29ـ68.

فخلعی، محمدتقی (1379ش)، «جستاری در تاریخ تفسیر آیات الأحکام»، در نشریه دانشکده الاهیات مشهد، ش49 و 50، ص347ـ394.

الفضلی، عبدالهادی (1428ق)، التقلید والاجتهاد دراسة فقهیة لظاهرتی التقلید والاجتهاد الشرعیین، بیروت: مرکز الغدیر.

فقه اجتماعی (1393ش). به کوشش محمدباقر ربانی، چاپ اول، قم: مرکز فقهی أئمه اطهار7.

الفیومی الحموی، أبوالعباس أحمد بن‌محمد بن‌علی (1414ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، الطبعة الأولی، قم: منشورات دار الرضی.

القحطانی، مسفر بن‌علی بن‌محمد (1421ق/2000م)، منهج استنباط احکام النوازل الفقهیة المعاصرة دراسة تأصیلیة تطبیقیة، المملکة العربیة السعودیة: جامعة أم القری.

القرضاوی، یوسف (1417ق)، الاجتهاد فی الشریعة الاسلامیة، الطبعة الأولی، الکویت: دار القلم.

القرضاوی، یوسف (1422ق/2001م)، فی فقه الأقلیات المسلمة حیاة المسلمین وسط المجتمعات الأخری، الطبعة الأولی، مصر: دار الشروق.

القطان، مناع (1417ق)، تاریخ التشریع الاسلامی، الطبعة الثانیة، الریاض: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع.

الکرنز، نصر محمود (1429ق)، الاجتهاد الجماعی و تطبیقاته المعاصرة، إشراف: الدکتور ماهر حامد الحولی، غزة: الجامعة الاسلامیة.

کلانتری، محمد (1377ش)، «پیدایش و تطور کتاب‌های فقه القرآن»، در مجله فقه، ش17 و 18، ص344ـ369.

الکوثری، محمد زاهد بن‌الحسن (2006م)، اللامذهبیة قنطرة اللادینیة، مصر: المکتبة الأزهریة للتراث.

گروه نویسندگان (1341ش)، بحثی درباره مرجعیت و روحانیت، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.

مدرسی طباطبایی، سید حسین (1410ق)، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ترجمه: محمدآصف فکرت، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

المشکینی، میرزا علی (1392ش)، مجموعة آثار آیة الله المشکینی (ج23؛ اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها)، تحقیق محمدمهدی إحسانی‌فر، الطبعة الأولی، قم: دار الحدیث.

 

المشکینی، میرزا علی (1392ش)، مجموعة آثار آیة الله المشکینی (ج26؛ الفقه المأثور)، تحقیق: محمدمهدی إحسانی‌فر، الطبعة الأولی، قم: دار الحدیث.

المصطفوی، حسن (1402ق)،‌ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، الطبعة الأولی، تهران: مرکز الکتاب للترجمة والنشر.

مطهری، مرتضی (1384ش)، مجموعه آثار (ج 20؛ آشنایی با اصول فقه)، چاپ سوم، تهران: صدرا.

الملاح، الشیخ حسین محمد (1427ق/2006م)، الفتوی نشأتها و تطورها، أصولها و تطبیقاتها، بیروت، صیدا: المکتبة العصریة.

شریف مرتضی، علی بن‌حسین موسوی (1405ق)، رسائل الشریف المرتضی (ج2؛ رسالة الحدود والحقائق)، محقق و مصحح: سید مهدی رجایی، الطبعة الأولی، قم: دار القرآن الکریم.

خمینی، سید روح‌الله موسوی (1421ق)، کتاب البیع، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خمینی، سید روح‌الله موسوی (1421ق)، کتاب الطهارة، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خمینی، سید روح‌الله موسوی (بی‌تا)، تحریر الوسیلة، چاپ اول، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.

الموسوی، السید محمد (1430ق)، منهج الفقه الاسلامی فی المسائل المستحدثة، الطبعة الأولی، قم: مرکز الطباعة والنشر التابعة لمکتب الاعلام الاسلامی.

مهریزی، مهدی (1377ش)، «اجتهاد گروهی: نقد و معرفی کتاب الاجتهاد الجماعی»، در آیینه پژوهش، ش50، ص32ـ35.

مهریزی، مهدی، درایتی، محمدحسین (1390ش)، فقه فتوایی آخوند خراسانی، چاپ اول، قم: معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.