مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

واکاوی نظریۀ «ربای قرضی» منسوب به ابن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
10.22034/fiqh.2026.575179.1323
چکیده
جایگاه ممتاز و مرتبه بالای علمی عبدالله بن عباس در تفسیر قرآن کریم موجب شده است دیدگاه‌های وی در معرّفی مفاهیم و موضوعات قرآنی مورد توجه علمای اسلامی و حتی خاورشناسان غیرمسلمان واقع شود. برخی از واژگان به‌کار‌رفته در نصوص قرآنی، مفاهیمی فقهی و بیان‌کننده شریعت هستند که «ربا» از جمله آنهاست. وسعت معنایی ربا در ادوار مختلف فقه اسلامی به گونه‌ای که هر دو ربای قرضی و معاملی یا همان ربای فضل را شامل می‌شود، به حدّی از شهرت است که گویی در عصر نزول وحی، برداشتی غیر از این وجود نداشته است. در این میان، تصوّر اینکه شخصیّتی مانند ابن‌عباس، مفهوم «ربا» را منحصر در ربای قرضی در مفهومی به نام ربای تسیئه می‌دانست، در بدایت امر غریب می‌نماید؛ مدّعایی که بایسته بررسی مبانی این نظریه ضمن واکاوی گزارش های تاریخی، حدیثی و تفسیری است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی می‌کوشد نظریه ربای قرضی را در پرتو معرفت‌شناسی مفهومی شرعی در عصر اولیه تشریع اسلامی - هرچند در قالب یک دیدگاه شاذّ صحابی – به‌مثابۀ یک فرضیه یا واقعیّتی تاریخی در دل فرهنگ اسلامی و اجتهادات فقهی جستجو کند. نظریه منسوب به ابن‌عباس به لحاظ معیارهای اعتبارسنجی اخبار و احادیث جای تأمّل دارد؛ ولی به‌مثابۀ یک فرضیه فقهی، قابلیّت ارزیابی دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

نظریة الربا القرضی المنسوبة إلى ابن عباس دراسة تحلیلیة

نویسندگان العربیة

حمید مسجدسرائی 1
محمدباقر عامری نیا 2
1 أستاذ فی الفقه والقانون الإسلامی، جامعة سمنان، سمنان، إیران
2 أستاذ مشارک فی القانون، جامعة الحرة الإسلامیة ـ وحدة یاسوج، یاسوج، إیران
چکیده العربیة

لقد أدّت المکانة العلمیة الرفیعة لعبد اللّٰه بن عباس فی تفسیر القرآن الکریم، إلى أنّ آراءه فی تبیین المفاهیم والموضوعات القرآنیة تستقطب اهتمام علماء المسلمین وحتى المستشرقین من غیر المسلمین. تحمل بعض الألفاظ الواردة فی النصوص القرآنیة مفاهیم فقهیة وأحکاما شرعیة، ویأتی الربا فی مقدّمتها. لقد اتّسع مفهوم الربا فی مختلف أدوار الفقه الإسلامی، حتى أصبح یشمل الربا القرضی والربا المعاملی أو ربا الفضل، وبلغ هذا المفهوم من الشهرة مبلغا، حتّى بدا لکثیرین وکأنّه ما کان یحمل معنى آخر فی عصر نزول الوحی. وفی هذا السیاق، یبدو مستغربا للوهلة الأولى، أن یُنسب إلى شخصیة علمیة کابن عباس حصرُ مفهوم الربا فی الربا القرضی المتمثّل فی ربا النسیئة، وهو ادعاء، یستلزم دراسة مرتکزاته، من خلال سبر أغوار الروایات التاریخیة والحدیثیة والتفسیریة. تسعى هذه الدراسة، من خلال المنهج الوصفی ـ التحلیلی، إلى معالجة نظریة الربا القرضی فی ضوء استکشاف المفهوم الشرعی للربا فی المرحلة الأولى من التشریع الإسلامی، وإن جاءت هذه النظریة فی إطار رأی شاذّ منسوب إلى أحد الصحابة، وإلى اعتبارها فرضیةً أو حقیقةً تاریخیةً، تستحقّ البحث فی سیاق الثقافة الإسلامیة والاجتهاد الفقهی. تظهر النتائج أنّ النظریة المنسوبة إلى ابن عباس تثیر إشکالات عدیدة، من حیث معاییر توثیق الأخبار والأحادیث وتقویمها، إلا أنها تستحقّ، بوصفها فرضیة فقهیة، الدراسة والتقییم.

کلیدواژه‌ها العربیة

ابن عباس
الربا القرضی
ربا الفضل
ربا النسیئة
ربا الجاهلیة
قرآن کریم
ابن‌المحاملی، احمد بن محمد. (1416 هـ). اللباب فی الفقه الشافعی. مدینه منوره: دارالبخاری.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (۱۴۰۵ هـ). تغلیق التعلیق. بیروت: المکتب الاسلامی و دارعمار.
ابن‌حنبل، محمد بن هلال. (1421 هـ). المسند. بیروت: مؤسسه الرساله.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن محمد. (1410 هـ). مقدمه ابن‌خلدون. تهران: نشر استقلال.
ابن‌رشد قرطبی، محمد بن احمد. (۱۴09 هـ). بدایه المجتهد و نهایه المقتصد. بیروت: دارالمعرفه.
ابن‌صلاح، تقی‌الدین عثمان بن عبدالرحمن. (1416 هـ). مقدمه ابن الصلاح. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌صلاح، تقی‌الدین عثمان بن عبدالرحمن. (1994 م). طبقات الفقهاء الشافعیه. بیروت: دارالبشائر الاسلامیه.
ابن‌قدامه، ابومحمد عبدالله بن احمد. [بی‌تا]. المغنی. بیروت: عالم الکتب.
ابن‌ملقن، سراج‌الدین عمر. (1427 هـ). التذکره فی الفقه الشافعی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
اردبیلی، مولی احمد. (1403 هـ). مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ازهری، محمد بن احمد. (۱۳۸۴ هـ). تهذیب اللغه. مصر: دارالقومیه.
البخاری، محمد بن اسماعیل. (1400 هـ). صحیح البخاری. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
بیهقی، احمد بن الحسین. (۱۴۲۴ هـ). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
الجزیری، عبدالرحمن. (1426 هـ). الفقه علی المذاهب الاربعه. بیروت: دارالکتاب العربی.
الجصاص، ابوبکر احمد بن علی. (1428 هـ). احکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
حازمی، محمد بن موسی. (۱۴۰۵ هـ(. شروط الائمه الخمسه. بیروت: دارالکتاب العلمیه.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (1435 هـ). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دارالتأصیل.
حلبی، تقی‌الدین ابوالصلاح. (1430 هـ). الکافی فی الفقه. قم: بوستان کتاب.
حلّی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهّر. (1414 هـ). تذکره الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت.
حلّی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهّر. (1423 هـ). مختلف الشیعه فی احکام الشریعه. قم: بوستان کتاب.
خمینی، سیدروح‌الله. [بی‌تا]. تحریرالوسیله. تهران: انتشارات اسلامیه.
خوبی، سیدابوالقاسم. (۱۴۲۲ هـ). مصباح الاصول. قم: مکتبه الداوری.
الزحیلی، وهبه. (1422 هـ). حوارات لقرن جدید - تجدید الفقه الاسلامی. دمشق: دارالفکر.
الزحیلی، وهبه. (1427 هـ). الفقه الاسلامی و ادلته. تهران: نشر احسان.
زرکشی، بدرالدین محمد. (1957 م). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: داراحیاء الکتب العربیه.
زرین‌کلاه، الهام؛ و نصرت نیل‌ساز. (1401 هـ.ش). «مبانی، روش‌ها و گرایش‌های تفسیری ابن‌عباس با تأکید بر جامع البیان طبری». علوم قرآن و حدیث. ش 109.
سجستانی، ابوداوود سلیمان بن اشعث. [بی‌تا]. رساله ابی‌داوود فی وصف سننه. بیروت: دارالعربیه.
السنهوری، عبدالرزاق. (1391 هـ)، مصادر الحق فی الفقه الاسلامی. تهران: خورسندی.
سید مرتضی (علم‌الهدی)، علی بن الحسین الموسوی. (۱۳۶۳ هـ.ش). الذریعه الی اصول الشریعه. تهران: دانشگاه تهران.
سید مرتضی (علم‌الهدی)، علی بن الحسین الموسوی. (1431 هـ). الانتصار. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
السیوطی، جلال‌الدین. (1416 هـ). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارابن‌کثیر.
السیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۲۰ هـ). تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی. بیروت: دارالفکر.
الشافعی، محمد بن ادریس. [بی‌تا]. الرساله. تحقیق: الشیخ خالد السبع العلمی و الشیخ زهیر شفیق الکبی. بیروت: دارالکتاب العربی.
شهاب‌الدین احمد، احمد بن حسین. [بی‌تا]. الزبد فی الفقه الشافعی. بیروت: دارالمعرفه.
شهابی، محمود. (1366 هـ.ش). ادوار فقه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1422 هـ). الخلاف. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1425 هـ). المبسوط فی فقه الامامیه. قم: انتشارات اسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1432 هـ). العدة فی اصول الفقه. قم: بوستان کتاب.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (1417 هـ). المقنعه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
صدر، سیدحسن. (۱۴۱۳ هـ). نهایة الدرایه فی شرح الرساله الموسومه بالوجیزه للشیخ البهایی. قم: نشر مشعر.
صدوق (ابن‌بابویه)، محمد بن علی. (1426 هـ). المقنع. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
طبرسی، علی بن الفضل. (1365 هـ.ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1412 هـ). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
عامری‌نیا، محمدباقر؛ حبیب طالب احمدی؛ و عباسعلی فراهتی. (1404 هـ.ش). «امکان‌سنجی ربازدایی از بهره در کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا». فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی. ش 39.
عطیه، جمال. (1422 هـ). حوارات لقرن جدید -تجدید الفقه الاسلامی. دمشق: دارالفکر.
علی، جواد. (1380 هـ). المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. تهران: احسان.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 هـ). مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر). بیروت: داراحیاء التراث العربی.
فیروزآبادی شیرازی، ابواسحاق ابراهیم بن علی. (1424 هـ). المهذب فی فقه الشافعی. بیروت: دارالمعرفه.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (۱۴۲۶ هـ). القاموس المحیط. بیروت: مؤسسه الرساله.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1388 هـ). الکافی. قم: دارالحدیث.
مالک بن انس، محمد بن حسن. (1406 هـ). الموطأ. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
معرفت، محمدهادی. (1383 هـ.ش). التفسیر و المفسّرون فی ثوبه القشیب. مشهد: آستان قدس رضوی.
نجفی، محمدحسن (1442 هـ). جواهر الکلام. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
نسائی، ابوعبدالله احمد بن شعیب. (1406 هـ). سنن النسائی. حلب: مکتب المطبوعات الاسلامی.
نوری، میرزا حسین. (۱۴۰۷ هـ). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسه آل‌البیت.
نیل‌ساز، نصرت. (1393 هـ.ش). خاورشناسان و ابن‌عباس: تحلیل انتقادی دیدگاه‌های خاورشناسان درباره آثار تفسیری ابن‌عباس. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.