مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

تدلیس شخص ثالث در فقه امامیه: تحلیلی تطبیقی با آموزه‌های نهج‌البلاغه در حکمرانی علوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و حقوق، دانشکده فقه و حقوق، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران
2 استادیارگروه حقوق، دانشکده حقوق، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران
3 استادیار گروه فقه و حقوق، دانشکده فقه و حقوق، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران
10.22034/fiqh.2026.573432.1319
چکیده
تدلیس عملی فریب‌آمیز و پنهان‌کاری است که در فقه امامیه حرمت تکلیفی دارد و در صورت تحقق شرایط، خیار تدلیس برای فریب‌خورده ایجاد می‌کند. این پژوهش با رویکرد تحلیلی - تطبیقی، رابطه میان آموزه‌های فقهی تدلیس و اصول حکمرانی علوی در نهج‌البلاغه را بررسی کرده است. امام علی (ع) در نامه ۵۳ به مالک اشتر با نفی هرگونه خداع و مدلسه، بر صداقت و شفافیت در اداره امور عمومی تأکید می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فقه امامیه، اصل اخلاقی منع تدلیس را به یک قاعده الزام‌آور ارتقا داده است و با پیش‌بینی ضمانت‌های اجرایی از جمله خیار تدلیس و حرمت تکلیفی، آن را در نظام حقوقی نهادینه کرده است. همچنین مفهوم تدلیس تنها به عیب مادی محدود نیست و شامل اظهار صفت کمال غیرواقعی، کتمان نقص و سکوت فریبنده نیز می‌شود؛ امری که مسئولیت اشخاص ثالث و کارگزاران را نیز دربر می‌گیرد. این تحلیل نشان می‌دهد که آموزه‌های فقهی امامیه با منطق حکمرانی علوی مبتنی بر اعتماد، پاسخ‌گویی و شفافیت همخوانی دارد و تدلیس تهدیدی جدی برای عدالت، مشروعیت و کارآمدی نظام حکمرانی محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

تدلیس الغیر فی الفقه الإمامی دراسة تحلیلیة مقارنة فی ضوء تعالیم نهج البلاغة فی الحوکمة العلویة

نویسندگان العربیة

نسیبه بارسافرد 1
محمدتقی کریم‌پور آل هاشم 2
بیت الله دیو سالار 3
1 طالبة الدکتوراه فی الفقه والقانون، کلیة الفقه والقانون، جامعة الحرة الإسلامیة ـ وحدة چالوس / تشالوس، چالوس، إیران
2 أستاذ مساعد فی القانون، کلیة القانون، جامعة الحرة الإسلامیة ـ وحدة چالوس / تشالوس، چالوس، إیران
3 أستاذ مساعد فی الفقه والقانون، کلیة الفقه والقانون، جامعة الحرة الإسلامیة ـ وحدة چالوس / تشالوس، چالوس، إیران
چکیده العربیة

یُعدّ التدلیس سلوکا قائما على الخداع والإخفاء، وهو محرَّم تکلیفًا فی الفقه الإمامی، ویترتّب علیه ثبوت خیار التدلیس للمُدلَّس علیه، متى تحققت شروطه. وتهدف هذه الدراسة، بالاعتماد على المنهج التحلیلی ـ المقارن، إلى معالجة العلاقة بین الأحکام الفقهیة للتدلیس ومبادئ الحوکمة العلویة الواردة فی نهج البلاغة. فقد أکّد الإمام علی (علیه السلام)، فی طیّات رسالته الثالثة والخمسین إلى مالک الأشتر، على نفی کلّ صور الخداع والتدلیس وضرورة التحلّی بالصدق والشفافیة فی إدارة الشؤون العامة. تظهر النتائج أنّ الفقه الإمامی قد ارتقى بالمبدأ الأخلاقی القائل بمنع التدلیس إلى قاعدةٍ مُلزِمة، وقام بترسیخ هذا المبدأ ضمن المنظومة القانونیة، من خلال تقریر ضماناتٍ تنفیذیة، من أبرزها ثبوت خیار التدلیس وحرمته تکلیفا. وتبیّن أیضا أنّ مفهوم التدلیس لا یقتصر على العیوب المادیة، بل یشمل أیضا إظهار صفات کمالیة غیر حقیقیة، وکتمان العیوب، والسکوت المُضلِّل، بما یترتّب علیه شمول المسؤولیة للغیر والعاملین فی الجهاز الإداری کذلک. ویکشف هذا التحلیل عن أنّ الأحکام الفقهیة الإمامیة تتوافق مع منطق الحوکمة العلویة القائم على الثقة، والمساءلة، والشفافیة، وأنّ التدلیس یمثّل تهدیدا جادّا للعدالة، والمشروعیة، وکفاءة نظام الحوکمة.

کلیدواژه‌ها العربیة

التدلیس
الفقه الإمامی
نهج البلاغة
الحوکمة العلویة
الشفافیة
الثقة العامة
قرآن کریم
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبه‌الله. (1400 هـ). شرح نهج البلاغة. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.
ابن‌الأثیر، علی بن محمد. (1385 هـ). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
ابن‌عابدین، محمدامین. (1386 هـ). رد المختار علی الدر المختار. چ 2. قاهره: شرکت مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و اولاده.
ابن‌عابدین، محمدامین. (1407 هـ). حاشیة رد المختار علی الدر المختار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر. (1372 هـ). البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر.
احمدی، رضا. (1395 هـ.ش). تدلیس شخص ثالث در فرآیندهای اداری و پیامدهای آن. تهران: نشر عدالت.
آمدی، عبدالواحد بن محمد تمیمی. (1400 هـ). غرر الحکم و درر الکلم. تحقیق: سیدمهدی رجائی. قم: دارالکتب الإسلامیة.
انصاری، مرتضی. (1410 هـ). المکاسب. چ 5. قم: مؤسسه مطبوعات دینی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1357 هـ.ش). دایرةالمعارف حقوق مدنی و تجارت. تهران: انتشارات بنیاد راستاد.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1387 هـ.ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
رملی، شمس‌الدین. (1357 هـ). نهایة المحتاج إلی شرح المنهاج. قاهره: مکتبة المصریة.
سکوتی نسیمی، رضا. (1390 هـ.ش). حقوق مدنی: عقود معین (مضاربه). تهران: نشر میزان.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1414 هـ). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
صفایی، سیدحسین؛ و اسدالله امامی. (1397 هـ.ش). مختصر حقوق خانواده. تهران: نشر میزان.
طاهری، حبیب‌الله. (1418 هـ). حقوق مدنی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبری، محمد بن جریر. (1387 هـ). تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: روائع التراث العربی.
طوسی، محمد بن حسن. (1387 هـ). المبسوط فی الفقه الإمامیه. تهران: مکتبة الرضویة.
طوسی، محمد بن حسن. [بی‌تا]. تهذیب الأحکام. قم: دارالکتب الإسلامیة.
علی بن ابی‌طالب (ع). (1374 هـ.ش). نهج‌البلاغة. تحقیق: صبحی صالح. قم: مرکز البحوث الإسلامیة.
علی بن ابی‌طالب (ع). (1379 هـ.ش). نهج‌البلاغه. ترجمه: محمد دشتی. چ 3. قم: لقمان.
کاتوزیان، ناصر. (1376 هـ.ش). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر. (1385 هـ.ش). حقوق خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 هـ). الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. چ 4. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (1405 هـ). بحار الانوار. چ 2. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
نجفی، محمدحسن. (1422 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تهران: دارالکتب الإسلامیة.