تحلیل و نقد ساختارهای فقهی مستقل اهل سنت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

ساختارهای فقهی اهل سنت را می‌توان به دو دسته ساختارهای مستقل و ساختارهای ناظر به حقوق تقسیم کرد. ساختارهای مستقل بیشتر مربوط به قبل از مصطفی زرقا (1322ق) هستند. این ساختارها مستقل از علم حقوق طراحی شده‌اند. اولین ساختار در قرن ششم از غزالی است و پیش از او تبویب‌های فقهی مطرح بودند، نه ساختار. هشت ساختار مستقل یافت شد که عبارت‌اند از: ساختار غزالی در احیاء العلوم، ساختار ابن‌جزّی در قوانین الاحکام الشرعیة، ساختار ابن‌نجیم در البحر الرائق، ساختار ابن‌عابدین در حاشیة رد المختار، ساختار خضری‌بک در تاریخ التشریع الاسلامی، ساختار ابن‌عطا در هذا حلال و هذا حرام، ساختار عبدالکریم زیدان در المفصّل و ساختار علویط در تجدید الاسلام. در این مقاله این ساختارها با روش نقد و بررسی ارزیابی می­شوند و نقاط قوت و ضعفشان بیان می­شود. این مقاله درصدد است بیان کند که ساختارهای ارائه‌شده از متقدمان اهل سنت که از قرن ششم شروع شده، مستقل از ساختار علم حقوق­اند و با معیارهایی مانند روابط انسانی، اهداف شریعت، قصد تقرب و غرض از تشریع طراحی شده‌اند. این ساختارها در برابر ساختارهای متأخران اهل سنت­اند که به­دنبال پیروی از ساختار علم حقوق هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

تحلیل ونقد للبناءات الفقهیة المستقلة لأهل السُنّة

نویسنده [العربیة]

  • سید محمد رضی آصف آگاه (اشکوری)
استادیار گروه فلسفه فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
چکیده [العربیة]

یمکن تقسیم البناءات الفقهیة لأهل السُنّة الى مجموعتین: البناءات المستقلة والبناءات المتعلقة بالحقوق. البناءات المستقلة أکثر ما تعود الى ما قبل مصطفى الزرقا (1322هـ). هذه البناءات المستقلة جرت صیاغتها بمعزل عن علم الحقوق. کانت أوّل بنائیة فی القرن السادس طرحها الغزالی، ومن قبله لم تکن هناک بنائیة، بل کانت التبویبات الفقهیة هی المطروحة. تم التعرّف على ثمان بنائیات مستقلة، وهی: بنائیة الغزالی فی  احیاء العلوم، وبنائیة ابن‌جزّی فی قوانین الاحکام الشرعیة، وبنائیة ابن ‌نجیم فی البحر الرائق، وبنائیة ابن ‌عابدین فی حاشیة ردّ المختار، وبنائیة الخضری‌ بک فی تاریخ التشریع الاسلامی، وبنائیة ابن ‌عطا فی هذا حلال وهذا حرام، وبنائیة عبد الکریم زیدان فی المفصّل، وبنائیة العلویط فی تجدید الاسلام. یهتم هذا البحث بالنظر فی هذه البناءات وتقییمها بمنهجیة التمحیص والنقد، ویکشف عما فیها من نقاط قوّة وضعف. یرمی هذا البحث الى بیان أن البنائیات التی طرحها متقدمو أهل السُنّة ابتداءً من القرن السادس، جاءت صیاغتها بمعزل عن بنائیة علم الحقوق­ وبمعاییر مثل العلاقات الإنسانیة، واهداف الشریعة، وقصد التقرب، والغرض من التشریع. وهذه البناءات تقع فی مقابل بناءات المتأخرین من أهل السُنّة الذین یسیرون على منهج بنائیة علم الحقوق.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • بناء فقه أهل السُنّة
  • تبویب الفقه
  • البنائیة
  • نقد البناء
  • فلسفة الفقه

منابع

ابن‌جزّی (1968م)، قوانین الاحکام الشرعیة و مسائل الفروع الفقهیة، بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن‌عابدین، محمد امین (1426ق)، حاشیة ردّ المختار، بیروت: دار الفکر.
ابن‌نجیم مصری (1418ق)، البحر الرائق، تحقیق شیخ زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.
احمد عطا، عبدالقادر (1392)، این حلال است و آن حرام است، ترجمه دکتر سالم افسری، انتشارات کردستان.
احمد عطا، عبدالقادر (1400ق)، هذا حلال و هذا حرام، قاهره: دار التراث العربی.
اشقر، عمر سلیمان (1416ق)، تاریخ الفقه الاسلامی، اردن: دارالنفائس.
اعرافی، علیرضا (1387ش)، فقه تربیتی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
آملی، محمد (1389ش)، نفایس الفنون فی عرایس العیون، تهران: اسلامیه.
 تفاحه، احمد زکی (1414ق)، فلسفة التشریع الاسلامی، بیروت: الشرکة العالمیة لکتاب ش م ل.
 تویجری، محمد (1430ق)، موسوعة الفقه الاسلامی، بیروت: بیت الافکار الدولیة.
جمال عطیه و وهبه زحیلی (1420ق)، تجدید الفقه الاسلامی، دمشق: دار الفکر.
خضری‌بک، محمد (1992م)، تاریخ التشریع الاسلامی، بیروت: دارالفکر العربی.
خلّاف (1992م)، علم اصول الفقه، دمشق: دارالمتحده.
خن، مصطفی (1417ق)، الفقه المنهجی، دار العلوم الانسانیة.
دسوقی، محمد (1411ق)، مقدمة فی دراسة الفقه الاسلامی، دوحه: دارالثقافة.
زحیلی، وهبه (1409ق)، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دارالفکر.
زرقاء، مصطفی احمد (1967م)، الفقه الاسلامی فی ثوبه الجدید (المدخل الفقهی العام)، بیروت: دارالفکر.
زیدان، عبدالکریم (1415ق)، المفصل فی احکام المرأة و البیت المسلم فی الشریعة الاسلامیة، بیروت: مؤسسة الرسالة.
شلتوت (بی‌تا)، الاسلام عقیده و شریعه، بیروت: دارالشروق.
صبحی محمصانی (1977م)، المبادی‌ الشریعة و القانونیة فی الحجر و النفقات و المواریث و الوصیة، بیروت: دارالعلم للملایین، چاپ هفتم.
ضیائی‌فر، سعید (1392ش)، فلسفه علم فقه، قم: بوستان کتاب.
طوری قادری، محمد ‎بن‌حسین (1418ق)، تکملة البحر الرائق، تحقیق شیخ زکریا عمیرات، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
عاملی مکی، محمد (شهید اول) (1403ق)، القواعد و الفوائد، قم: مکتبة المفید.
عاملی مکی، محمد (شهید اول) (1419ق)، ذکری الشیعة، قم: آل البیت.
عاملی،‌ سید محمدجواد (1419ق)، مفتاح الکرامة، قم: موسسة النشر الاسلامی.
علویط، عبدالله (2014م)، تجدید الاسلام (‌تلاشی جدید برای فهم نصوص شرعی)، دبی: دار مدارک النشر.
غزالی، محمد (بی‌تا)، احیاء علوم الدین، بی‌جا: دارالکتاب العربی.
فیض کاشانی، ملا محسن (1370)، کتاب الوافی، تحقیق ضیاء‎الدین حسینی، اصفهان: مکتبه امام امیرالمؤمنین علی (ع).
کاشف‌الغطاء، محمدحسین (1359ق)، تحریر المجلة، نجف: المکتبة المرتضویة.
غزالی، محمد (1414ق)، مجموعه رسائل الامام الغزالی، بیروت: دار الکتب العلمیه.
مدرسی طباطبایی، حسین (1368ش)، مقدمه­ای بر فقه شیعه، ترجمه محمد آصف فکرت، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
وزارت الاوقاف و الشؤون الاسلامیة (1404ق)، الموسوعه الفقهیه الکویتیه، کویت: ذات السلاسل.