تحلیل و بررسی روش استنباط احکام فقهی فقهُ النَّوازل (بر مبنای امامیه و اهل‌سنت)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته دکتری مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

مسائل مستحدثه یا نوازل، خاستگاه به‌روزرسانی احکام شرعی ناشی از تحولات زمان و شرایط حاکم بر جامعه‌اند که پیشینه آن به­نوعی به­زمان رسول خدا(ص) بازمی­گردد. نوازل فقهی بدان جهت که فاقد دلیل مشخص‌اند، به روش استنباطی متفاوت با مسائل غیر نوازل نیاز دارند؛ از این رو، فقیه امامی با توجه به چند نکته اساسی، یعنی موضوع‌شناسی، درک اهمیت و گستره نوازل، تشخیص نقش زمان و مکان و حقیقی خواندن قضایای شرعیه، نخست تطبیق عناوین و عمومات اولیه را با نوازل از طریق تنقیح مناط، الغای خصوصیتِ مورد، استدلال به اولویت عرفی و مناسبت حکم و موضوع پی می‌گیرد. تطبیق قواعد اولیه فقهی و آنگاه تطبیق عناوین ثانوی فقهی بر نوازل و مسائل مستحدثه، به­ترتیب مرحله دوم و سوم کار فقیه امامی به شمار می‌روند. فقهای اهل‌سنت باداشتن سه منهج تضییق، تسهیل و اعتدال ــ که روش اعتدال­گرایی طرفداران بیشتری دارد ــ برای استخراج حکم نوازل، عمدتاً از قیاس، مصالح مرسله، استحسان، عرف و عادت بهره می‌گیرند. از این رو اهل‌سنت با داشتن ابزار بیشتر، از عملکرد وسیع­تر و بی‌دردسرتری برخوردارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

طریقة استنباط الأحکام الفقهیة لفقه النَّوازل (وفقاً لمبنى الإمامیة وأهل السُنّة)

نویسنده [العربیة]

  • اسدالله رضایی
دانش آموخته دکتری مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده [العربیة]

المسائل المستحدثة أو النوازل، منطلق لتحدیث الأحکام الشرعیة، وهی ناجمة عن تحولات الزمان والظروف السائدة فی المجتمع، والتی یعود تاریخها نوعاً ما الى ­زمان رسول الله (ص). نظراً الى أن المسائل الفقهیة المستحدثة، تفتقر الى دلیل واضح، فهی تتطلب طریقة استنباط تختلف عن طریقة الاستنباط فی المسائل غیر المستحدثة؛ ومن هنا فإن الفقیه الإمامی، وفی ضوء مجموعة من الملاحظات الأساسیة، وهی تعیین الموضوع، وادراک اهمیة ومدى سعة النوازل، وتشخیص دور الزمان والمکان، ووصف القضایا الشرعیة بالحقیقیة، تجری أولاً مطابقة العناوین والعمومات الأولیة مع النوازل عن طریق تنقیح المناط، والغاء خصوصیة الحالة، والاستدلال بالأولویة العرفیة، وتناسب الحکم والموضوع. إن تطبیق القواعد الفقهیة الأولیة ثم تطبیق العناوین الفقهیة الثانویة على النوازل والمسائل المستحدثة، تمثّل على التوالی المرحلتین الثانیة والثالثة من عمل الفقیه الإمامی. أما بالنسبة الى فقهاء أهل السُنّة فهم یتبعون ثلاثة مناهج وهی: التضییق، والتسهیل، والاعتدال ــ ومنهج الاعتدال هو الأکثر سعة وشیوعاً ــ لاستخراج حکم النوازل، عن طریق اتّباع أسالیب القیاس، والمصالح المرسلة، والاستحسان، والعرف والعادة. وهذا یعنی أن أهل السُنّة تتوفر لدیهم أدوات أکثر وهو ما یتیح لهم مجالاً أوسع وخالیاً من المصاعب.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • النوازل
  • فقه النّوازل
  • المسائل المستحدثة
  • طریقة الاستنباط

منابع

ابن‌تیمیه، أحمد بن‌عبدالحلیم (1410)، زیارة القبور والاستنجاد بالمقبور، ریاض: الإدارة العامة للطبع والترجمه، چاپ اول.
ابن‌ذکریا، احمد بن‌فارس (1387)، ترتیب مقاییس اللغه، ترتیب و تنقیح علی العسکری و حیدر المسجدی، قم: مرکز دراسات الحوزة و الجامعة.
ابن‌سعد، محمد (1405)، الطبقات الکبری، بیروت: دار بیروت للطباعة والنشر.
ابن‌‌عبدالبر، یوسف بن‌عبدالله (1412)، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، بیروت: دار الجیل، چاپ اول.
ابن‌‌عبدالبر، یوسف بن‌عبدالله (1414ق)، الإستذکار، الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار و علماء الأقطار فیما تضمنه«المؤطأ» من معانی الرّأی و الآثار و شرح ذلک کلِّه بالإیجاز و الإختصار، توثیق اصول و تخریج نصوص و ترقیم مسائل عبدالمعطی أمین قلعَجِی، قاهره: دارالوعی، چاپ اول.
ابن‌‌قیم الجوزیة، محمد بن‌أبی­بکر (1415)، زاد المعاد فی هدی خیر العباد، بیروت و کویت: مؤسسة الرسالة ـ مکتبة المنار الإسلامیة، چاپ بیست و هفتم.
ابن‌‌قیم الجوزیة، محمد بن‌أبی­بکر (بی­تا)، اعلام الموقّعین عن ربِّ العالمین، مقدمه، مراجعه و تعلیق طع عبدالرئوف، بیروت: دار الجلیل.
ابن‌‌محمد، بکر بن‌عبدالله بن‌محمد (1416)، فقه النوازل، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ اول.
ابن‌‌منظور (1408)، لسان العرب، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ اول.
ابن‌‌نجیم الحنفی، زین‌الدین بن ابراهیم، (بی­تا)، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بیروت: دارالمعرفة.
ابن نجیم الحنفی، زین العابدین بن ابراهیم (1400ق)، الأشباه و النظائر، بیروت: دارالکتب العلمیه. 
اردبیلی، محقق (1414)، مجمع الفائدة والبرهان، تحقیق اشتهاردی و دیگران، قم: جامعة المدرسین، چاپ اول.
امیرالصنعانی، محمد بن‌إسماعیل (1986)، أصول الفقه المسمى إجابة السائل شرح بغیة الآمل، تحقیق حسین بن‌أحمد السیاغی و الدکتور حسن محمد مقبولی الأهدل، بیروت: مؤسسة الرساله، چاپ اول.
بحرانی، یوسف (1363)، الحدائق الناظرة فی أحکام العترة الطاهره، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التبابعةالمدرسین.
 
بخاری، محمد بن‌إسماعیل (1422)، صحیح البخاری، محمد زهیر بن‌ناصر الناصر، بی­جا: دار طوق النجاة، چاپ اول.
 بلاذرى، أحمد بن‌یحیى بن‌جابر (1417)، جُمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت: دار الفکر، چاپ اول.
ترمذی، محمد بن‌عیسى بن‌سَوْره (1395)، سنن الترمذی، تحقیق و تعلیق إبراهیم عطوة عوض، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی، چاپ دوم.
 جوهری، اسماعیل بن‌حماد (1376)، الصِّحاح تاج اللغة و صِحاح العربیه، تحقیق احمد عبدالغفور عطّار، قاهره: دارالملایین، چاپ اول.
 جیزانی، محمد بن‌حسین بن‌حسن (1427)، معالم أصول الفقه عند أهل السنة و الجماعه، بی­جا: دار ابن‌‌الجوزی، چاپ پنجم.
حکیم، محمدتقی (1979م)، الأصول العامّة للفقه المقارن مدخل إلی دراسة الفقه المقارن، قم: مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم.
حمُیش، عبدالحق بن‌احمد، «المدخل إلی فقه النوازل»: www.islafeqh.com/nawazel/nawazelltam.aspx.
روحانی، سید محمدصادق (1393)، المسائل المستحدثة، بیروت: دارالزهراء للطباعة والنشر و التوزیع، چاپ دوم.
سبزواری، محقق (بی­تا)، کفایة الاحکام [حجری]، اصفهان: مدرسه صدر مهدوی.
سرخسی، شمس‌الدین (بی­تا)، المبسوط، تحقیق جمعی از علما، بیروت: دارالمعرفة.
شافعی، محمد بن‌ادریس (بی­تا)، الرّسالة، تحقیق و شرح احمد محمد شاکر، بیروت: دارالفکر.
شلتوت، محمود (1411)، الفتاوی دراسة لمشکلات المسلم المعاصر فی حیاته الیومیّة العامّه، قاهره: دارالشروق، چاپ هفدهم.
شیرازی، إبراهیم بن‌علی (1405)، اللمع فی أصول الفقه، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
صدوق، محمد بن‌على بن‌بابویه (1413)، من لایحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
صدوق، محمد بن‌على بن‌بابویه (1395)، کمال الدین و تمام النِّعمه، تهران: اسلامیه، چاپ دوم.
صفار، محمد بن‌حسن (1404)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص)، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم.
 
 طوسى، محمد بن‌الحسن (1407)، تهذیب الأحکام، تحقیق خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم.
عاملی، السید محمد (1410)، مدارک الاحکام، قم: تحقیق و نشر مؤسسة آل­البیت، چاپ اول.
فاضل تونی، عبدالله بن‌محمد (1412)، الوافیة فی أصول الفقه، تحقیق السید محمد الرّضوی کشمیری، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول.
فرهنگ نامه اصول فقه (1389)، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
 فضل‌الله، سید محمدحسین (1418)، حوار مع سماحة... فی فقه الحیاة، احمد احمد و عادل القاضی، بیروت: مؤسسة العارف للمطبوعات، چاپ سوم.
فیومی، أحمد بن‌محمد بن‌علی (1425ق)، المصباح المنیر فی غریب الشَّرح الکبیر للرافعی، قم: دارالهجره، چاپ سوم.
قحطانی، مسفر بن‌علی (بی‌تا)، ضوابط الفتیا فی النوازل المعاصره، نرم افزار الشّامله.
قرافی، شهاب‌الدین ابی‌العباس الصنهاجی المشهور بالقرافی (بی­تا)، الفروق، و یلیه: فهرس تحلیلی لقواعد الفروق، وضع: أ. د. محمد روّاس قَلعه جی، بیروت: دارالمعرفة (رحلی).
قلعه‌جی، محمد رواس و حامد صادق قنیبی (1408)، معجم لغة الفقهاء، بیروت: دار النفائس، چاپ دوم.
کلینى، محمد بن‌یعقوب (1429)، الکافی، قم: دارالحدیث، چاپ اول‏.
مراغی، السید میر عبدالفتاح (­1417)، العناوین، قم: تحقیق و نشر مؤسسة ­النشر الاسلامی.
مقدسی، عبدالله بن‌احمد بن‌قدامه (بی­تا)، روضة الناظر و جنّة المناظر فی أصول الفقه علی مذهب الإمام احمد بن‌حنبل، بیروت: دارالمطبوعات العربیة لالتألیف و الترجمة و النشر.
 مکارم شیرازی، ناصر (1422ق)، بحوث فِقهِیّة هامّه، قم: مدرسة الامام علی بن‌ابی طالب(ع)، چاپ اول.
موسوی، محمد (1430)، منهج الفقه الاسلامی فی المسائل المستحدثه، قم: بوستان کتاب، چاپ اول.
موسوی، السید علی عباس (1430)، فقه المسائل المستحدثه، قم: مرکز العلوم و الثقافة الاسلامیة، چاپ اول.
موسی حسین، محمدصالح (1989)، الاجتهاد فی الشریعة الاسلامیّه، مقدمه محمد سعید رمضان البوطی، دمشق: طلاس للدّراسات و الترجمة و النشر، چاپ اول.
نیسابوری، مسلم بن‌الحجاج(بی­تا)، صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 
ابوملیح محمد، د. رجب (1429)، بحوث ندوة فقه النوازل و تجدید الفتوی، مراجعة و تنسیق الحاج سلیمان بن‌ابراهیم بابریز الوارحلانی، چاپ اول.
هاشمی، السید محمود (1417)، مقالاتٌ فقهیّه ـ بحوثٌ استدلالیّة فی قضایا فقهیّة معاصرة، بیروت: الغدیر للطباعة والنشر و التوزیع، چاپ اول.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلام، چاپ اول.
هلال، هیثم (1424)، معجم مصطلح الأصول، مراجعة و توثیق محمد التنوخی، بیروت: دارالجلیل، چاپ اول.
هندی، علی المتقی (1409)، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، ضبط و تصحیح الشیخ البکری حیّانی و الشیخ الصفوة السقا، بیروت: مؤسسة الرساله.