بررسی فقهی شرط استقلال باکره برای اسقاط ولایت از دیدگاه فقهای مذاهب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه الهیات دانشگاه رازی، کرمانشاه

چکیده

مشروعیت ازدواج دختر بالغ و رشید، در صورتی که بتواند امور زندگی خود را به نحو مستقل اداره کند و قدرت تصمیم‌گیری صحیح در امور زندگى خود را داشته باشد و بیم فریبش در میان نباشد، را می‌توان از منظر فقه مذاهب اسلامی با تکیه به آیات و روایات وارده اثبات کرد؛ یعنی دختر بالغ و رشیده در امر نکاح مستقل است و اذن ولی لازم نیست و پدر یا جد پدری بر او ولایت ندارند. نتیجه آنکه در حکم تکلیفی، نیازی به اجازه پدر یا جد پدرى وجود ندارد و در حکم وضعی نیز اجازه آنان شرط صحت عقد نیست. روایات امامیه اراده دختر رشیده در امر نکاح را معتبر شمرده است و بسیاری از علمای امامیه بر طبق آن فتوا داده‌اند. در میان اهل سنت نیز برخی استقلال باکره را پذیرفته و برخی ولایت پدر و جد را حاکم دانسته‌اند؛ عمده ادله فقهای مذاهب، اطلاقات آیات قرآن در باب نکاح است و تمسک به روایات خاصه، مربوط به فقهای امامیه می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

بحث فقهی لشرط استقلال الباکر لاسقاط الولایة من منظار فقهاء المذاهب

نویسنده [العربیة]

  • علی مرتضوی
استادیار گروه الهیات دانشگاه رازی، کرمانشاه
چکیده [العربیة]

مشروعیّة زواج البنت البالغة والرشیدة، فیما اذا کانت قادرة على ادارة شؤون حیاتها على نحو مستقل، ولدیها القدرة على اتخذا القرارات الصحیحة فی ما یخص شؤون حیاتها، ولا یُخاف علیها من الوقوع ضحیة التحایل والخداع، یمکن اثبات ذلک من منظار فقه المذاهب الإسلامیة، استناداً الى ما جاء فی الآیات القرآنیة والأحادیث الشریفة الواردة فی هذا المجال؛ وهذا یعنی أن البنت البالغة والرشیدة مستقلة فی امر النکاح، ولا یُشترط اذن ولیّها، ولا ولایة لأبیها ولا جدها لأبیها علیها. والنتیجة هی أنه فی الحکم التکلیفی، لا حاجة لإذن الأب ولا الجدّ للأب، وفی الحکم الوضعی أیضاً لا یُشترط اذنهما لصحّة العقد. الأحادیث المعمول بها عند الإمامیة ترى أن ارادة البنت الرشیدة معتبرة فی أمر النکاح، وقد أفتى الکثیر من علماء الإمامیة وفقاً لذلک. وأما بالنسبة الى أهل السُنّة فهناک منهم من یرى استقلال الباکر، فی حین یرى قسم آخر منهم ولایة الأب والجدّ حاکمة. الأدلة الأساسیة التی یعوّل علیها فقهاء المذاهب، اطلاقات آیات القرآن فی باب النکاح، والتمسک بروایات خاصة، تتعلق بفقهاء الامامیة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • البنت البالغة
  • نکاح البنت
  • استقلال الباکر
  • ارادة البنت
  • ولایة الأب
  • اذن الولی
  • البنت الرشیدة

منابع

ابن‌ادریس حلى، محمد بن‌منصور بن‌احمد (۱۴۱۰ق)‌، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى‌، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
 ابن‌عابدین، محمدامین (بی‌تا)، حاشیه رد المحتار علی الدر المختار، بی‌جا: دارعالم الکتب.
 اراکی، شیخ محمدعلی (‌۱۴۱۹ق)‌، کتاب النکاح، قم: ‌نور نگار.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید القزوینی (1418ق)، ‏سنن ابن‌ماجه، بیروت: دار الجبل.
 انصارى‌، مرتضى بن‌محمدامین (۱۴۱۵ق)، کتاب النکاح‌، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
 بحرانى، آل‌عصفور یوسف بن‌احمد بن‌ابراهیم (۱۴۰۵‍ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
جمعى از مؤلفان زیر نظر هاشمی شاهرودی، سید محمود، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، ج‌۳۴، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
 حائرى، سید على بن‌محمد طباطبایى (۱۴۱۸‍ق)، ریاض المسائل (ط الحدیثة)، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
 حر عاملى، محمد بن‌حسن (۱۴۰۹ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
 حلى، فخرالمحققین محمد بن‌حسن بن‌یوسف (۱۳۸۷ق‌)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد‌، سید حسین موسوى کرمانى، على‌پناه اشتهاردى، عبدالرحیم بروجردى، ‌قم: مؤسسه اسماعیلیان.
 حلى، مقداد بن‌عبداللّه سیورى‌ (۱۳۸۸)،‏ کنز العرفان فی فقه القرآن‌، عباس زراعت، اندیشه‌های حقوقی تهران.
 حلى، مقداد بن‌عبداللّه سیورى‌ (۱۴۰۴ق)، ‌التنقیح الرائع لمختصر الشرائع‌، سید عبداللطیف حسینى کوه‌کمرى‌، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (۱۴۱۰ق‌)، ‌إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان‌، فارس حسون‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (۱۴۱۱ق)، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، تهران: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
 
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (۱۴۱۲‍ق)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (۱۴۱۴‍ق) ، تذکرة الفقهاء (ط الحدیثة)، قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (۱۴۱۹‍ق)، نهایة الإحکام فی معرفة الأحکام، قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (۱۴۲۰ق)، تحریرالأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة (ط الحدیثة)، قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
 خراسانى، على محمدى، شرح تبصرة المتعلمین، قم: جامعه مدرسین. ‌
 خویى، سید ابوالقاسم موسوى (۱۴۱۸ق)‌، موسوعة الإمام الخوئی، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
 روحانى قمى، سید صادق حسینى (۱۴۱۲ق)‌، فقه الصادق علیه السلام، قم: دار الکتاب مدرسه امام صادق علیه السلام‌.
 زنجانى، سید موسى شبیرى‌ (۱۴۱۹ق‌) ، کتاب نکاح‌، قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز‌.
 سلار دیلمی، حمزه بن‌عبدالعزیز (بی‌تا)، المراسم فی الفقه الامامی، محقق محمود بستانی، قم: منشورات الحرمین.
 شریف مرتضى، على بن‌حسین موسوى ‌(۱۴۱۵ق)‌، الانتصار فی انفرادات الإمامیة‌، گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامى‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
 شهید اول، محمد بن‌مکی عاملی (۱۴۱۲‍ق)، اللمعه، قم: محقق.
 شهید اول، محمد بن‌مکی عاملی (۱۴۱۷ق)، لمعه الدمشقیه، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 شهید ثانى، زین‌الدین بن‌على‌ عاملى (۱۴۱۰ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: کتابفروشى داورى‌.
 شهید ثانى، زین‌الدین بن‌على عاملى (‌۱۴۱۳ق‌)، ‌مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، گروه پژوهش مؤسسه معارف اسلامى‌، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
 طوسى، ابوجعفر محمد بن‌حسن (۱۴۰۷ق)، تهذیب الأحکام، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طوسى، ابوجعفر محمد بن‌حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، احمد حبیب قصر العاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
 علامه حلی، حسن بن‌یوسف بن‌مطهر اسدی (۱۴۱۳‍ق)، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علامه حلی، حسن بن‌یوسف بن‌مطهر اسدی (۱۴۱۳ق)، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 فاضل آبی، حسن بن‌ابی طالب یوسفی (۱۴۱۷ق)، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، چاپ سوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 فیض کاشانى، محمد محسن ابن‌شاه مرتضى‌ (بی‌تا)، مفاتیح الشرائع‌، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
 کاسانی، علاء‌الدین ابوبکر بن‌مسعود (بی‌تا)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، بیروت.
 کلینی، ابوجعفر محمد بن‌یعقوب (۱۴۲۹ق)، الکافی (ط دارالحدیث)، قم: دارالحدیث للطباعة والنشر.
 مجلسى اول، محمدتقى (۱۴۰۶ق‌)، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه‌، سید حسین موسوى کرمانى، على‌پناه اشتهاردى، سید فضل‌الله طباطبایى‌، چاپ دوم، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.
 محدث نورى، میرزا حسین (۱۴۰۸‍ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
 محقق حلى ، نجم‌الدین جعفر بن‌حسن‌ (۱۴۱۸ق)، المختصر النافع فی فقه الإمامیة‌، چاپ ششم، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة‌.
 مروارید، علی اصغر (۱۴۱۰ق)، سلسله الینابیع الفقهیه، بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
 مسلم النیشابوری، ابوحسین بن‌حجاج (1427ق)، صحیح مسلم، ریاض: دارطیبه.
 مفید، محمد بن‌محمد بن‌نعمان عکبرى‌ (۱۴۱۳ق)، أحکام النساء‌، قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
 مکارم شیرازى، ناصر (۱۴۲۵ق(‌، أنوار الفقاهة کتاب النکاح قم: انتشارات مدرسة الإمام علی بن‌أبی‌طالب علیه السلام.
 میرزاى قمى، ابوالقاسم بن‌محمدحسن (۱۴۱۳ق)‌، جامع الشتات فی أجوبة السؤالات‌، مرتضى رضوى، تهران: مؤسسه کیهان.
 نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى (1415ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
 
 نجفى، محمدحسن (‌۱۴۰۴ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 یزدى، سید محمدکاظم طباطبایى (۱۴۱۹ق)‌، ‌العروة الوثقى فیما تعم به البلوى (المحشّى)، احمد محسنى سبزوارى‌، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.