تأملی بر تفکیک قبور مسلمانان از غیر مسلمانان (مطالعه‌ای تطبیقی در فقه شیعه و اهل سنت)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مسائل فقهی و حقوقی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

قانون‌گذار حفظ حرمت مسلمان و غیر مسلمان را لازم و هتک آن را مشمول مجازات دانسته است. فقها با ممنوع دانستن دفن مسلمان در قبرستان غیر مسلمانان و برعکس، از نبش قبر سخن گفته و به دلایل مختلفی چون اجماع، اذیت شدن اموات مسلمانان و هتک حرمت استناد کرده‌اند. به نظر می‌رسد به رغم تفکیک قبور مسلمان و غیر مسلمان از صدر اسلام، دلیلی صریح بر لزوم تفکیک نداریم و سیره عملی در نهایت حاکی از منع دفن غیر مسلمان در قبرستان مسلمانان است و تسری آن به ممنوعیت دفن مسلمان در قبرستان غیر مسلمانان و بالاتر از آن، لزوم خارج کردن میت پس از دفن، در فقه اهل سنت و شیعه دلیل کافی ندارد. استناد به اجماع در این مسئله هرچند در فقه اهل سنت رواج دارد، در فقه شیعه از قرن هشتم مطرح شده است و با اجماع مصطلح فاصله دارد. علاوه بر این، هتک امری عرفی است و تنها در کلام فقهای متأخر دلیل دانسته شده است که با توجه به تبدل عرف، دست‌کم دلیلی کافی بر جواز یا وجوب اخراج پس از دفن نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

نظرات فی عزل قبور المسلمین عن قبور غیر المسلمین (دراسة مقارنة بین الفقه الشیعی وفقه أهل السُنّة)

نویسنده [العربیة]

  • اسماعیل آقابابائی بنی
استاذ مساعد فی قسم مسائل الفقه و الحقوق، المعهد العالی للعلوم والثقافة الإسلامیة
چکیده [العربیة]

اهتم المُشرّع بلزوم حفظ حرمة المسلم وغیر المسلم، ووضع عقوبة لمن ینتهک هذه الحرمة. وقد أفتى الفقها بعدم جواز دفن المسلم فی مقابر غیر المسلمین وبالعکس، وعدم جواز نبش القبر مستنداً الى أدلة مختلفة کالاجماع، وایذاء أموات المسلمین، وهتک الحرمة. یبدو أنه على الرغم من الفصل بین قبور المسلمین وغیر المسلمین منذ عصر صدر الإسلام، غیر أنه لا یوجد دلیل صریح لزوم هذا الفصل، لکن السیرة العملیة تنمّ فی نهایة الأمر عن منع دفن غیر المسلم فی مقابر المسلمین، ویسری هذا المنع على دفن المسلم فی مقابر غیر المسلمین. والأهم من ذلک عدم دلیل کافٍ فقه أهل السُنّة والشیعة على لزوم اخراج المیّت من بعد دفنه. أما الاستناد الى الاجماع فی هذه المسألة فهو رائج فی فقه أهل السُنّة، وطُرح فی الفقه الشیعی ابتداءً من القرن الثامن فصاعداً، وهو بعید عن الأجماع بمعناه الاصطلاحی. بالغضافة الى ذلک فإن هتک الحرمة أمر عرفی، ولا یُعدّ دلیلاً إلا فی کلام الفقهاء المتأخرین، وفی ضوء تبدّل العرف، فهو على الأقل لا یعتبر دلیلاً کافیاً لجواز أو وجوب اخراج المیت من بعد دفنه.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • هتک حرمت
  • حقوق غیر مسلمانان
  • اجماع
  • اسلام
  • دفن میت

منابع

ابن‌حزم، محمد علی بن‌احمد (بی‌تا)، المحلی، 11 جلد، تحقیق احمد محمد شاکر، بیروت: دارالفکر.

ابن‌قدامه، عبدالرحمن (بی‌تا)، الشرح الکبیر علی متن المقنع، بیروت: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.

ابن‌قدامه، عبدالله (بی‌تا)، المغنی، بیروت: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.

اشتهاردى، على‌پناه (1417ق)، مدارک العروة، 30 جلد، تهران: دار الأسوة للطباعة و النشر.

آملى، میرزا محمدتقى (1318ق)، مصباح الهدى فی شرح العروة الوثقى، 12 جلد، تهران: مؤلف.

بحر العلوم، محمد بن‌محمدتقى (1403ق)، بلغة الفقیه، 4 جلد، تهران: مکتبة الصادق(ع)، چاپ چهارم.

بحرانى، محمد سند (1415ق)، سند العروة الوثقى: کتاب الطهارة، 5 جلد، قم: انتشارات صحفى.

بهوتی، منصور بن‌یونس (بی‌تا)، کشف القناع، تحقیق أبوعبدالله محمد حسن، بیروت: دارالکتب العلمیه.

بیهقی، احمد بن‌حسین (1416ق)، السنن الکبرى، بیروت: دار الفکر.

 تبریزى، جواد بن‌على (1427ق)، المسائل المنتخبة، یک جلد، قم: دار الصدیقة الشهیدة (س)، چاپ پنجم.

 حائرى، سید على بن‌محمد (1409ق)، الشرح الصغیر فی شرح مختصر النافع، 3 جلد، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى، چاپ اول.

 حر عاملی، محمد بن‌حسن (1409ق)، وسائل الشیعة، 30 جلد، قم: مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ اول.

 حسینی عاملی، سید جواد (1419ق)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، 23 جلد، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.

 حسینى سیستانى، سید على (1422ق)، المسائل المنتخبة، یک جلد، قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانى، چاپ نهم.

 حلى، حسن بن‌یوسف بن‌مطهر (علامه حلی) (1414ق)، تذکرة الفقهاء، 14 جلد، قم: مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ اول.

 دویش، احمد بن‌عبدالرزاق (1424ق)، فتاوی اللجنه الدائمه للبحوث العلمیه و الافتاء، بی‌جا: دار الموید.

صدر، سید محمدباقر (1406ق)، دروس فی علم الاصول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

 صنعانی، عبدالرزاق (بی‌تا)، المصنف، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، بی‌جا: منشورات المجلس العلمی.

 طباطبایى قمى، تقى‏ (1371)، آراؤنا فی أصول الفقه‏، قم: محلاتی، چاپ اول.

 عاملی، محمد بن‌مکی (شهید اول) (1419ق)، ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة، 4 جلد، قم: مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ اول.

 عاملى کرکى، على بن‌حسین (محقق ثانی) (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، 13 جلد، قم: مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ دوم.

 عاملى، محمد بن‌مکى (شهید اول) (1412ق)، البیان، یک جلد، قم: محقق، چاپ اول.

 فاضل هندی، محمد بن‌حسن (1416ق)، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، 11 جلد، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.

 فیاض کابلى، محمد اسحاق (بی‌تا)، تعالیق مبسوطة على العروة الوثقى، 9 جلد، قم: انتشارات محلاتى، قم، چاپ اول.

 قرطبی، محمد بن‌احمد (1405ق)، تفسیر القرطبی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

 قمی، میرزا ابوالقاسم (بی‌تا)، قوانین الأصول، بی‌جا: بی‌نا.

 گیلانى، ابوالقاسم بن‌محمدحسن (1417ق)، غنائم الأیّام فی مسائل الحلال و الحرام، 6 جلد، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول.

 مازندرانى، محمد هادى (1429ق)، شرح فروع الکافی، 5 جلد، قم: دار الحدیث للطباعة و النشر، چاپ اول.

 مبلغی، احمد (1383)، موسوعه الاجماع فی فقه الامامیه: موسوعه فقهیه متخصصه و هادفه تعنی بشـؤون الاجماعات و مواردها فی فقه الامامیه، قم: بوستان کتاب.

 مجلسى، محمدباقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: دار احیاء العربی.

 مکارم شیرازى، ناصر (1424ق)، رساله توضیح المسائل، یک جلد، قم: انتشارات مدرسه امام على بن‌ابى‌طالب (ع)، چاپ دوم.

 موسوى خویى، سید ابوالقاسم (1418ق)، موسوعة الإمام الخوئی، 33 جلد، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ اول.

 نجفى، حسن بن‌جعفر (کاشف الغطاء) (1422ق)، أنوار الفقاهة: کتاب الطهارة، یک جلد، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول.

 نجفى، محمدحسن (1318ق)، نجاة العباد، یک جلد، چاپ اول.

 نراقى، احمد بن‌محمد مهدى (1415ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، 19 جلد، قم: مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ اول.

 نووی، محیی‌الدین (بی‌تا)، المجموع فی شرح المهذب، دارالفکر.

 نووی، یحیی بن‌شرف (بی‌تا)، روضه الطالبین، تحقیق عادل أحمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیه.