دوره‌سازی فقه تطبیقی در میان مذاهب اهل سنت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب.

چکیده

اسلام به عنوان شریعت جاوید، مدعی پاسخ‌گویی به تمام نیازهای فکری و علمی، به‌خصوص ارائه پاسخ حقوقی به موضوعاتی است که به صورت نوپدید و به اقتضای پیشرفت بشر و زندگی او رخ می‌نماید. بدون شک پاسخ‌گویی به این نیازهای نوپدید به پیش‌بینی نظامی پویا وابسته است که خود را متناسب با نیازهای بشر به‌روز می‌کند. این نظام، در اصطلاح حقوق اسلامی، «اجتهاد» نامیده شده است. به طور طبیعی کوشش مجتهدان متعدد نتایجی متفاوت در اختیار آنان می‌نهد و اختلاف فتوا را پیش می‌آورد. این اختلاف فتاوا در طول تاریخ، باعث به وجود آمدن علمی با نام فقه الخلاف یا فقه تطبیقی شد که هرچند دارای فراز و فرود بسیاری بوده، تا کنون نه در شیعه و نه در اهل سنت، به صورت نظام‌مند، ادواری برای آن تدوین نشده است. پژوهش حاضر کوشیده تا با کاویدن تاریخ فقه تطبیقی، فراز و فرود تاریخ فقه مقارن را به تصویر کشد. این پژوهش ضمن ارائه پیشنهادی برای تدوین ادوار برای فقه مقارن اهل سنت، تطورات تاریخی فقه مقارن و عوامل وجود خلاف را توضیح داده، پیشگامان آن را شناسانده و به نقش این فقه در رفع تعارضات اشاره کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

تقسیم الفقه المقارن لمذاهب أهل السنة إلى مراحل

نویسنده [العربیة]

  • محمد معینی فر
استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب.
چکیده [العربیة]

یعتبر الإسلام شریعة خالدة، مما یستدعی القدرة على تغطیة الاحتیاجات الفکریة والعلمیّة وبصورة خاصة طرح أجوبة حقوقیة للمواضیع المستحدثة ووفقاً لما یتطلبه تطور البشر والحیاة البشریة. وتعتمد تغطیة هذه الاحتیاجات الجدیدة والمستحدثة على بناء نظام حی یطور نفسه مع تطور احتیاجات البشر. یطلق على هذا النظام فی القانون الإسلامی اسم "الاجتهاد". ومن الطبیعی أن تؤدی جهود المجتهدین المختلفین إلى توصلهم إلى نتائج مختلفة وبالتالی إلى اختلاف فی الفتوى. وأدى اختلاف الفتاوى على مدى التاریخ إلى ظهور علم الخلاف أو ما یعرف بالفقه المقارن، وعلى الرغم من أن هذا الفقه شهد الکثیر من التحولات إلا أنه لم یقسم حتى الآن إلى مراحل منظمة لا فی الفقه الشیعی ولا فی الفقه السنی. وتسعى هذه الدراسة إلى تحلیل تاریخ الفقه المقارن وتسلیط الضوء على تحولات تاریخ هذا الفقه. وتقترح هذه الدراسة تقسیم الفقه المقارن عند أهل السنة إلى مراحل، وتشرح التطورات التاریخیة فی الفقه المقارن وعوامل حصول الخلاف فی الفتوى، وتحدد روّاد هذا العلم ودور علم الخلاف فی معالجة الخلافات الفقهیة.
 

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الفقه المقارن
  • علم الخلاف
  • مراحل الفقه
  • التقریب بین المذاهب

منابع

محمد بن ابی بکر(بی­تا)، ابن‌قیم جوزی، اعلام الموقعین عن رب العالمین، قاهره: دارالحدیث.

ابن‌ندیم، محمد بن‌اسحاق (1350ق)، الفهرست فی اخبار العلماء المصنفین من القدماء والمحدثین، رضا تجرد، دانشگاه تهران،.

مالک ابن‌انس (1406ق/1985م)، الموطأ، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ابن‌خلدون، عبد‌الرحمن (بی‍تا)، مقدمه، مصر: انتشارات مصطفی محمد.

ابن‌قدامه الخرقی، المقدسی (بی­تا)، المغنی، مقدمه محمد رشید رضا، بیروت: منار الاسلام عالم الکتب.

ابن‌منظور (1988م)، لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ابوالبصل، علی (2001م)، دراسات فی الفقه المقارن، امارات متحده عربی دبی: دارالقلم.

امام، عبدالسمیع (2001م)، منهاج الطالب فی المقارنه بین المذاهب، محمد فاضلی، بیروت: دارالمدار الاسلامی.

اسلامی، رضا (1384ش)، مدخل علم فقه، قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.

الاشقر، عمر سلیمان (بی­تا)، تاریخ الفقه الاسلامی، کویت: مکتبه الفلاح دار النفائس.

الاوقاف (2006م)، الموسوعة الفقهیة (الکویتیة)، الکویت: وزارةالاوقاف.

اوقاف (2008م)، موسوعة الفقه الاسلامی المقارن الشهیرة بموسوعة جمال عبدالناصر، قاهره: وزارة الاوقاف.

البخاری، ابوعبدالله محمد بن‌اسماعیل (1427ق)، الصحیح، بیروت: مکتبه العصریه.

البطلیوسی، ابومحمد ابن‌السید (2003م)، الانصاف، تحقیق محمد رضوان الدلیه، دمشق: دارالفکر.

بی­آزار شیرازی، عبدالکریم (1384ش)، «فقه مقارن»، کاوشی نو در فقه اسلامی، شماره 43، بهار.

بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم (1421ق/1371ش)، الوحدة الاسلامی، جمع من اعاظم علی المسلمین من السنه و الشیعه، به اهتمام سید جلال میر آقالی، بیروت لبنان: مؤسسه الاعلی للمطبوعات.

جامعة ام‌القری  (بی­تا)، فهرس الفقه الحنبلی، مکة مکرمه: جامعة ام‌القری.

جصاص، ابوبکر احمد (1417ق)، مختصر اختلاف العلما، عبدالله نذیر احمد، بیروت: دارالبشائر الاسلامیه.

جناتی، محمدابراهیم (1415ق)، دروس فی الفقه المقارن، قم: مرکز المنطقه الثانیه لمنظمه الاعلام الاسلامیه.

جناتی، محمدابراهیم (1374ش)، «پیشگامان فقه تطبیقی»، مجله کیهان اندیشه، شماره 59.

جوهری، اسماعیل بن‌حماد (1404ق/1984م)، الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.

حاجی‌خلیفه، مصطفی (1990م)، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، بیروت: دارالفکر.

حسن بن‌زین‌الدین (1362ش)، معالم الدین و ملاذ المجتهدین یا معالم الاصول، اهتمام مهدی محقق، تهران: دانشگاه مک گیل شعبه تهران با همکاری وزارت فرهنگ و آموزش عالی.

حکیم، سید محمدتقی (1428ق)، الاصول العامه للفقه المقارن، قم: انتشارات ذوی القربی.

خضری‌بک، محمد (1992م)، تاریخ التشریع الاسلامی، تعلیقه زهیر شفیق الکبی، بیروت: دارالفکر العربی.

حسینی قزوینی (1385ش)، درس خارج فقه مقارن.

الدرینی، محمد فتحی (1994م)، بحوث مقارنه فی الفقه الاسلامی و اصوله، بیروت:‌ مؤسسه الرساله.

السایس، محمدعلی (بی­تا)، تاریخ الفقه الاسلامی، مصر: محمد علی صبیح واولاده، جامعة الازهریة کلیة الشریعة.

سبحانی، جعفر (1370ش)، «مصاحبه آیت‌الله سبحانی»، مجله حوزه، شماره 43 و 44.

الشافعی، محمد بن‌ادریس (2005م)، الام، بیروت: دار ابن‌حزم.

الشعرانی، عبد‌الوهاب (2004م)، المیزان الکبری، القاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.

طباره، عفیت عبدالفتاح (1982م)، روح الدین الاسلامی، بیروت: دار العلم للملایین، چ بیست و دوم.

طبری، ابوجعفر محمد بن‌جریر (1999م)، اختلاف الفقهاء، بیروت: منشورات بیضون دارالکتب العلمیه.

الظاهری، احمد بن‌حزم الاندلسی قرطبی (1996م)، المحلی، احمد محمد شاکر، بیروت: دارالآفاق الجدیده.

عرفه، محمد (1955م)، «کیف یستعید المسلمون وحدتهم وتناصرهم»، رساله الاسلام، سال هفتم، شماره 28.

عسکری، سید مرتضی (1363ش)، مقدمه مرآه العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

عسکری، سید مرتضی (1426ق)، معالم المدرستین، مرکز النشر للمجمع العالمی لاهل البیت7.

کباره، عبد الفتاح (1418ق)، الفقه المقارن، بیروت: دارالنفائس.

محمود، محمد عبداللطیف (2000م)، الاختلافات الفقهیه لدی الاتجاهات الاسلامیه المعاصره، بی‌جا: دارالوفاء.

 

مدکور، محمد سلام (1393ق)، مناهج الاجتهاد فی الاسلام فی الاحکام الفقهیه و العقائدیه، جامعه الکویت.

مصری، ابن‌منظور (بی‌تا)، لسان العرب، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

مکارم شیرازی، ناصر (1385ش)، دایرة المعارف فقه مقارن، جمعی از محققان، قم: مدرسه الامام علی7.

الملا، عبدالاله بن‌محمد (1428ق/2007م)، تاریخ التشریع الاسلامی الفقه و اصوله و قواعده، جامعه ملک فیصل.

شرف‌الدین، سید عبدالحسین الموسوی (1404ق)، النص و الاجتهاد، محقق ابومجتبی، قم: المطبعه سیدالشهداء.

النووی، محی الدین ابی‌زکریا یحیی بن‌شرف (1423ق/2002م)، المجموع شرح المهذب، المهذب للامام ابی‌اسحق ابراهیم بن‌علی بن‌یوسف الشیرازی، به تحقیق هشت نفر، بیروت: منشورات محمد علی بیضون.

شاخت، ژوزف (بی­تا)، مدخل «اختلاف»، از دایرة المعارف اسلام، جلد سوم.