بررسی نظام ارث از دیدگاه فقهای مذاهب اسلامی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و حقوق حنفیه دانشگاه مذاهب اسلامی واحد زاهدان

2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم

چکیده

ارث و نحوه تقسیم میراث یکی از زمینه‌های اختلاف‌برانگیزی است که علاوه بر اختلافات اجتماعی، دیدگاه مذاهب مختلف نیز درباره آن گوناگون و متفاوت است. در مذاهب اسلامی دو نظام کلی ارث می‌توان معرفی کرد: یکی نظام قرابتی و دیگری نظام تعصیبی. نظام تعصیبی نیز بر اساس پذیرفتن و نپذیرفتن «مسئله رد» اقسامی دارد. حنابله و احناف از نظام تعصیبی با پذیرفتن رد تبعیت می‌کنند و مالکیه، شافعیه و ظاهریه از نظام تعصیبی و نپذیرفتن رد. امامیه و اسماعیلیه نیز از نظام قرابتی تبعیت می‌کنند. در این مقاله ویژگی هر یک از این نظام‌ها و طبقات آن را بررسی و با یکدیگر مقایسه می‌کنیم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

دراسة نظام الارث فی وجهة نظر فقهاء المذاهب الاسلامیه

نویسندگان [العربیة]

  • علی احمد سلامی(نذیر احمد) 1
  • کاظم مسعودی کبودان 2
1 استاذ المساعد فی جامعة المذاهب الاسلامیة فرع زاهدان.
2 طالب دکتوراه فی علوم القرآن و الحدیث فی جامعة قم
چکیده [العربیة]

الارث و کیفیۀ توزیعه یعدُّ من المسائل الخلافیۀ اجتماعیۀً مضافا ً الی انّ آراء الفقهاء مختلفۀ و مفترقۀ فیه.
یمکن القول بانّ المذاهبَ فی الاسلام تُوافقُ علی نوعینِ من النظام الکلّی للارث:
1-الارثُ بالقرابة
2-الارث بالعصوبة
و لا یخفی انّ نظام العُصوبة ایضا علی اساس قبولِ مسألة الرّد و عدم قبولها ینقسم الی عدة أقسام.
یتبّع الحنابله و الأحناف نظامَ الارث بالعصوبه و یَخضعون لمسأله الرَدّ فی الارث، بینما یَرفضُ الرَّد کلٌ من المالکیة و الشافعیة و الظاهریة بعد تمسکهّم بنظام الارث بالعصوبة.
اَمّا الامامیّة و الاسماعیلیة اختاروا نظام الارث بالقرابة فی نوعیة توزیع حِصَص المیراث. و فی هذا المقال نقاس آراء المذاهب الاسلامیۀ فی الارث و طبقاتهم.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الارث
  • طبقات الارث
  • المذاهب الفقهیة
  • نِظَم الارث
قرآن کریم (1373). ترجمه: ناصر مکارم شیرازی، قم: دار القرآن الکریم، در نرم‌افزار جامع تفاسیر 2.5، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری نور.

ابن بابویه قمی، محمد بن علی (صدوق) (1413). من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.

ابن حزم، علی ‌بن ‌احمد (1379). المحلی، تحقیق: احمد محمد شاکر، بیروت: دار الفکر، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم.

ابن رشد، محمد بن أحمد (1415/1995). بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، تصحیح: خالد العطار، بیروت: دار الفکر.

ابن قدامه، عبدالله بن أحمد (1379). المغنی، بیروت: دار الکتاب العربی، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم.

ابی‌ البرکات، سیدی احمد الدردیر (بی‌تا). الشرح الکبیر، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة، در: المعجم الفقهی، نسخه سوم، 1379.

أحمد بن سلیمان (المتوکل علی الله) (بی‌تا). أصول الأحکام الجامع لأدلة الحلال والحرام، المملکة الأردنیة الهاشمیة، مؤسسة الامام زید بن علیj الثقافیة.

جرجانی،‌ سید شریف ‌علی (1410/1990). شرح السراجیة فی علم المواریث، تحقیق: محمد عدنان ‌درویش، بی‌جا: مکتبة الهدی، الطبعة الاولی.

حلّی، حسن بن یوسف (1413). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

حلّی، مقداد بن عبد الله سیوری (بی‌تا). کنز العرفان فی فقه القرآن، ترجمه: عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم: چاپ اول، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

زحیلی، أ. د. وهبة (بی‌تا). الفقه الاسلامی و أدلته، دمشق: دارالفکر، الطبعة الرابعة، در: نرم‌افزار المکتبة الشاملة.

سرخسی، محمد بن أبی سهل (1379). المبسوط، تصحیح: جماعة من أهل العلم، بیروت: دار المعرفة، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم.

شافعی، محمد بن ادریس (1403/1983). الأم، بی‌جا: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الثانیة، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم، 1379.

الطرابلسی المغربی (الحطاب الرُّعینی)، محمد بن محمد بن عبد الرحمن (1423/2003). مواهب الجلیل لشرح مختصر الخلیل (فقه مالکی)، تحقیق: زکریا عمیرات، بی‌جا: دار عالم الکتب، در: نرم‌افزار المکتبة الشاملة.

طوسی، محمد بن‌ حسن (1414). الخلاف، تحقیق: السید علی الخراسانی والسید جواد الشهرستانی والشیخ مهدی طه نجف، قم: دفتر انتشارات اسلامی، الطبعة الاولی، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی (1417). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

عاملی، محمد بن حسین؛ ساوجی، نظام بن حسین (1429). جامع عباسی و تکمیل آن (محشّی، ط ـ جدید)، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

عصیفری، فضل ابن أبی السعد (بی‌تا). مفتاح الفائض فی علم الفرائض، در: نرم‌افزار مکتبة ‌الشاملة.

محقق حلّی، جعفر بن حسن (1408). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

محقق حلّی، جعفر بن حسن (1418). المختصر النافع فی فقه الامامیة، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة، چاپ ششم، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

مغربی، نعمان بن محمد تمیمی (قاضی نعمان) (1383/1963). دعائم الاسلام و ذکر الحلال والحرام، والقضایا والاحکام عن أهل بیت رسول الله علیه و علیهم أفضل السلام، تحقیق: آصف بن علی أصغر فیضی، مصر: دار المعارف، الطبعة الثانیة، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم، 1379.

موسوی خمینی، سید روح‌الله (1425). تحریر الوسیلة، ترجمه: علی اسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

نجفی، محمد حسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعة السابعة، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

نووی، یحیی بن شرف (1379). المجموع شرح المهذب، بی‌جا: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم.

الهادی الی الحق، یحیی بن حسین بن قاسم (1379). الاحکام فی الحلال والحرام، در: نرم‌افزار المعجم الفقهی، نسخه سوم.

هاشمی شاهرودی، سید محمود؛ و جمعی از پژوهشگران (1423). موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، قم: دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیتb، چاپ اول، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.

هاشمی شاهرودی، سید محمود؛ و جمعی از پژوهشگران (1426). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیتb، قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیتb، چاپ اول، در: نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت 2، مرکز نور.